 |
| Svetainės tvarkdarys |
 |
Užsiregistravo: 05 Spa 2006 01:16
Pranešimai: 28616
Miestas: Ignalina
|
I. STUDIA I ROZPRAWY - ARTICLES - С Т А Т Ь И
Acta Baltico-Slavica 29
SOW, Warszawa 2005
Tadeusz Zdancewicz
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Poznań
SUWAŁKI - POCHODZENIE I ZNACZENIE NAZWY
https://etalpykla.lituanistika.lt/objec ... 633112.pdf
I
Nazwa Suwałki oznaczająca dzisiaj miasto liczące według danych z 1994 r.
65000 mieszkańców [NEP VI, 126] pojawia się w źródłach historycznych b a r d z o
późno, b o dopiero przy k o ń c u XVII w., i to początkowo nie jako nazwa miasta, ale
założonej przez klasztor k a m e d u ł ó w w Wigrach (12 k m na wschód od Suwałk) wsi.
Ponieważ nazwa ta na t e r y t o r i u m polskim i wchodzącym tutaj w grę t e r y t o r i u m
białoruskim jest izolowana i nie m a sensownych nawiązań semantycznych z a r ó w n o
w języku polskim jak i białoruskim, istnieje u z a s a d n i o n e podejrzenie, że jest to na
zwa ze względu na swoje p o c h o d z e n i e (przynależność językową) nie tylko nie pol
ska, ale nawet nie słowiańska. I właśnie ustalenie jej p o c h o d z e n i a i znaczenia jest
p r z e d m i o t e m niniejszego a r t y k u ł u .
Układ problematyki w artykule jest następujący: zmiany etniczne w zasiedleniu
Suwalszczyzny od średniowiecza d o końca XVII w. (II), czas i okoliczności założenia
wsi Suwałki i czynniki warunkujące jej szybki rozwój do statusu miasta (III), dotych
czasowe poglądy na pochodzenie (przynależność językową) i etymologię nazwy Su
wałki (IV), próba ustalenia pochodzenia i znaczenia nazwy Suwałki (V), próba wy
jaśnienia pochodzenia i znaczenia litewskiego wyrazu susiwiłkaj stanowiącego pod
stawę etymologii ludowej nazwy Suwałki (VI), próba wyjaśnienia przyczyn powstania
i ustalenia autorstwa etymologii ludowych trzech suwalskich nazw miejscowych - Sej
ny, Wigry i Suwałki (VII).
Bardzo dziękuję Doktorowi Józefowi Marcinkiewiczowi z Zakładu Filologii Bał
tyckiej Instytutu Językoznawstwa Uniwersytetu im. A d a m a Mickiewicza w Poznaniu
za przeczytanie artykułu w maszynopisie, cenne uwagi i litewskie fakty gwarowe.
10 Tadeusz Zdancewicz
II
Przechodząc do zasygnalizowanego wyżej zagadnienia niejasnego pochodzenia
(przynależności językowej) n a z w y Suwałki m u s i m y przede wszystkim podjąć próbę
jego wyjaśnienia poprzez analizę specyficznych losów historycznych dzisiejszej Su
walszczyzny. Mianowicie, w średniowieczu wchodziła ona w skład terytorium zaj
mowanego przez bałtyckie plemię Jaćwingów, pierwszych historycznych mieszkań
ców tych ziem, jako centralny trzon zamieszkiwanych przez nie terenów. Jaćwingo-
wie p o klęskach zadanych im przez Ruś i Polskę zostali podbici przez Krzyżaków
w ciągu XIII w. (jako koniec Jaćwieży przyjmuje się rok 1283) i wysiedleni przeważ
nie do Sambii na p ó ł n o c od Królewca. W ten sposób Krzyżacy utworzyli na pogra
niczu z Litwą olbrzymią bezludną puszczę (zwaną w źródłach krzyżackich Wildniss
lub desertum) o w a ż n y m znaczeniu strategicznym. Rościły do niej prawa obie strony,
tj. Wielkie Księstwo Litewskie i Krzyżacy. Stan taki trwał około 140 lat.
Jednak nawet w t y m okresie bogactwa puszcz (zwierzyna, ryby, miód, siano)
były tak atrakcyjne, że ludność spod Merecza, G r o d n a , a nawet Wołkowyska s a m o
rzutnie, czy też na podstawie zawieranych już wówczas u k ł a d ó w m i ę d z y W i e l k i m
Księstwem Litewskim i Krzyżakami, korzystała z tych bogactw częściowo na użytek
własny, ale z pewnością przede wszystkim na użytek d w o r u wielkoksiążęcego [Wiś
niewski 1963, 32].
Stosunki przynależności państwowej tych terenów zostały uporządkowane d o
piero p o klęsce Krzyżaków p o d G r u n w a l d e m w 1410 г., kiedy w 1422 r. traktatem
m e l n e ń s k i m wyznaczono granicę m i ę d z y Wielkim Księstwem Litewskim i Z a k o
n e m . Suwalszczyzna pozostała w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego.
W ciągu wieku XV p o k r y t e wówczas przez puszcze t e r y t o r i u m Suwalszczy
zny zostało przez Wielkie Księstwo Litewskie podzielone na poszczególne leśnictwa
zwane puszczami. Puszcze o t r z y m a ł y n a z w y od ich ośrodków administracyjnych.
Najwcześniej wydzielono Puszczę Rajgrodzką. Jej granice wyznaczały: od stro
ny północnej i zachodniej granica z K r z y ż a k a m i i rzeka Lek, od strony wschodniej
i południowej rzeka Netta i bagna Biebrzy. O ś r o d k i e m administracyjnym puszczy
był dwór w Rajgrodzie [Wiśniewski 1967, 54]. Stanowiła ona stosunkowo niewielką
część Suwalszczyzny.
Pozostały obszar, obejmujący prawie całą Suwalszczyznę, podzielono na p o
szczególne puszcze ciągnące się od N i e m n a d o rzeki Netty, a na północ od rzeki
N e t t y - do granicy z Krzyżakami. Puszcze te, podobnie jak Puszcza Rajgrodzką,
o t r z y m a ł y n a z w y od ich ośrodków administracyjnych leżących w pobliżu N i e m n a
(Perstuń) lub t u ż za N i e m n e m (Przełom, Merecz, Olita). Idąc od p o ł u d n i a były to
puszcze następujące: Perstuńska, Przełomska, Merecka i Olicka. W zależności od
tego, na j a k i m terenie etnicznym (białoruskim czy litewskim) były położone ośrod
ki administracyjne puszcz, napływająca do poszczególnych puszcz ludność eksploa-
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 11
tująca bogactwa puszczańskie, strzegące puszcz służby leśne, a w okresie późniejszej
rekolonizacji - ludność rolnicza, była etnicznie białoruska lub litewska [Wiśniewski
1963, 37; 1965, 84-85]1
.
Ludność polska pełniąca w puszczach te same funkcje, co ludność litewska i bia
łoruska (Polacy oprócz tego byli jeszcze rudnikami) i kolonizująca tereny popuszczań-
skie napłynęła z Podlasia i Mazowsza [Wiśniewski 1967,49-50,53-54,69,78-132; 1965,
127-132]. W okresie późniejszym ludność polska i litewska napływała na Suwalszczy-
znę także z zachodu przez granicę z Prusami [Wiśniewski 1965,127,129].
W świetle powiedzianego wyżej Suwalszczyzna z jednolitego t e r y t o r i u m bałty
ckiego (jaćwieskiego) w wieku XIII w w y n i k u trwających 400 lat procesów penetra-
cyjnych i osadniczych zmieniła się p o d względem etnicznym i językowym w drugiej
połowie XVII wieku w t e r y t o r i u m zróżnicowane, tj. zawierające w swoim składzie:
1. tereny zamieszkane w sposób z w a r t y przez ludność wyłącznie litewską, wyłącz
nie białoruską czy wyłącznie polską, ewentualnie z drobną przymieszką na k a ż d y m
z nich ludności jednej czy dwóch g r u p pozostałych; 2. tereny, na których występo
wały obok siebie wsie litewskie, białoruskie i polskie lub litewskie i białoruskie lub
litewskie i polskie, czy wreszcie białoruskie i polskie; 3. tereny, na których w obrębie
poszczególnych wsi i miast żyli obok siebie Litwini, Białorusini i Polacy (zob. pkt.
poprzedni). Oczywiście, stan przedstawiony w trzech powyższych p u n k t a c h w y m a
gał znajomości języka współmieszkańców w stopniu umożliwiającym p o r o z u m i e
wanie się i w konsekwencji powodował wzajemne w p ł y w y językowe.
Tereny przyległe od wschodu d o jeziora W i g r y i dookoła dzisiejszych Suwałk
były w drugiej połowie XVII w. etnicznie litewskie i nawiązywały d o zwartego et
nicznego obszaru litewskiego na p ó ł n o c n y m wschodzie ówczesnej Suwalszczyzny.
W e d ł u g J. Wiśniewskiego, zasadniczy w p ł y w na ten stan miała lokalizacja na wyspie
jeziora W i g r y obsługiwanego przez Litwinów dworu myśliwskiego wielkich ksią
żąt litewskich i później królów polskich, istniejącego już za czasów wielkiego księ
cia Witolda i króla Władysława Jagiełły [Wiśniewski 1963, 33, 36-37; 1965, 84-85].
Oczywiście, znalazło to odbicie także w nazewnictwie litewskim, które skupiło się
w okolicy tej „najstarszej nowej osady - koło dworu W i g r y i w z d ł u ż Wielkiej D r o
gi O k m i ń s k i e j " [Wiśniewski 1963,33; 1965, 84-85]. Dotyczy to o d c i n k a tej drogi od
Wigier d o jeziora O k m i n 2
.
III
Kameduli, późniejsi założyciele Suwałk, zostali osadzeni w Wigrach za zgo
dą króla Jana Kazimierza w 1667 r. Był to zakon kontemplacyjny i pustelniczy - ich
liczba w Wigrach nie przekraczała nigdy 12 z a k o n n i k ó w jednocześnie. Erem k a m e -
dułów został założony we w s p o m n i a n y m wyżej należącym d o króla dworze myśliw
skim na należącej również d o niego wyspie na jeziorze Wigry. Jednocześnie k a m e -
12 Tadeusz Zdancewicz
duli wigierscy zostali wyposażeni przez króla w n a d a n i e rozległych obszarów pusz
czańskich obejmujących d w a całe leśnictwa, mianowicie Puszczę Przelomską i Per-
stuńską [Wiśniewski 1963, 112-113 przypis 520; 135 przypis 651], z wyjątkiem ostę
p ó w ze zwierzyną łowną, które n a d a l pozostały własnością króla i których strzegły
jego służby specjalne - osocznicy3
.
Nie było to jedyne ograniczenie nadania, gdyż obie n a d a n e k a m e d u ł o m puszcze
były obciążone wcześniejszymi zobowiązaniami na rzecz osób i podmiotów trzecich.
Chcąc egzekwować swoje prawa do całego nadania kameduli wchodzili w kolizję z tymi
osobami i p o d m i o t a m i , jak np. z założonym w 1602 r. klasztorem kaznodziejskiego za
konu d o m i n i k a n ó w w sąsiednich Sejnach, który dochodził u króla swych praw do 36
włók Puszczy Przełomskiej [Wiśniewski 1963, 88-89]. Dla d o m i n i k a n ó w sejneńskich,
przyzwyczajonych przez 65 lat do pozycji jedynego beneficjenta na całej prawie Suwal-
szczyźnie, kameduli stali się niespodziewanym i niepożądanym konkurentem. Były to
j e d n a k stosunkowo drobne konflikty, z k t ó r y m i kameduli łatwo sobie radzili.
O wiele groźniejsze w skutkach okazały się narastające i wybuchające w k o ń c u
X V I I w. spory i zatargi z u r z ę d n i k a m i i łowczymi królewskimi, którzy w związku ze
w s p o m n i a n y m j u ż wyżej podejrzeniem o sfałszowanie przez k a m e d u ł ó w d o k u m e n
tów n a d a n i a Jana Kazimierza4
zakwestionowali ich prawo do olbrzymich obszarów
puszczy. W 1715 r. król August II M o c n y Sas cofnął k a m e d u ł o m większość nada
nych im rzekomo przez Jana Kazimierza puszcz i terenów popuszczańskich [Wiś
niewski 1963,135-136,157]. Rozgraniczenie części n a d a n i a pozostawionej k a m e d u
łom od jego większej części przywróconej królowi nastąpiło w 1726 r. za p a n o w a n i a
tegoż króla. Jednak spory o przebieg poszczególnych odcinków granic, sypanie k o p
ców granicznych i i n n e zatargi trwały d o końca Rzeczypospolitej [Wiśniewski 1963,
137-139]. Przebieg granic zmniejszonego n a d a n i a oraz spis pozostawionych k a m e
d u ł o m wsi, folwarków, zakładów przemysłowych, jezior i łąk podaje J. Wiśniewski
[Wiśniewski 1963', 135-136].
W związku z p o w y ż s z y m trwająca 130 lat działalność gospodarcza k a m e d u ł ó w
na Suwalszczyźnie5
dzieli się wyraźnie na dwa okresy: trwający 48 lat okres niemal
pełnego u t r z y m a n i a i wykorzystania przez nich nadania Jana Kazimierza (1667-
1715) i trwający 82 lata okres p o cofnięciu większości tego n a d a n i a (1715-1796).
W obu tych okresach k a m e d u l i rozwinęli w należących d o nich puszczach i te
renach popuszczańskich intensywną działalność gospodarczą przez aktywizację ist
niejących i zakładanie nowych wsi, folwarków i zakładów przemysłowych (huty -
zwane najczęściej r u d a m i , tartaki, młyny, cegielnie, browary i inne). Należy zauwa
żyć, że w okresie p o cofnięciu k a m e d u ł o m większości n a d a n i a Jana Kazimierza ich
działalność gospodarcza, szczególnie w zakresie kolonizacji terenów puszczańskich,
uległa znacznemu przyspieszeniu [Wiśniewski 1963, 139]. Intensyfikacja ta t ł u m a
czy się łatwo dążeniem k a m e d u ł ó w d o u t r z y m a n i a jak najwyższego poziomu d o
chodów p o m i m o drastycznego zmniejszenia podległych im dóbr. D o c h o d y te nie
pozostawały j e d n a k w całości w gestii eremu wigierskiego, gdyż, o czym rzadziej się
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 13
mówi, k a m e d u l i wigierscy przekazywali znaczną ich część k a m a l d o l o m (eremom)
biedniejszym, szczególnie kamaldoli bieniszewskiej w powiecie k o n i ń s k i m [Kocha
nowski 1965, 151;].
Wśród szeregu zakładanych przez k a m e d u ł ó w wigierskich nowych wsi została
założona także interesująca nas szczególnie ze względu n a temat niniejszego artyku
łu wieś Suwałki. Nastąpiło to jeszcze w wieku XVII, czyli w czasie, kiedy do k a m e
dułów należało prawie cale n a d a n i e Jana Kazimierza.
W historii osadnictwa Suwalszczyzny istnieją dwie wersje dotyczące daty i oko
liczności założenia Suwałk. Pierwsza z nich, wcześniejsza z 1859 r. jest autorstwa
Aleksandra Połujańskiego6
z wykształcenia leśnika, badacza z zamiłowania; d r u
ga, późniejsza o p o n a d 100 lat, z 1963 r. została sformułowana przez cytowanego już
wielokrotnie historyka J. Wiśniewskiego. Niżej przedstawimy każdą z tych wersji
w p o r z ą d k u chronologicznym ich powstania.
A. Połujański (1814-1866) był w latach 1849-1866 wyższym u r z ę d n i k i e m służ
by leśnej (komisarzem leśnym) w wydziale dóbr i lasów rządowych w Komisji Rzą
dowej Przychodów i Skarbu Królestwa Polskiego w Warszawie. Z zamiłowania, ale
p o amatorsku, zajmował się także b a d a n i a m i n a u k o w y m i . Jednym z rezultatów jego
zamiłowań była publikacja Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym
odbyte, Warszawa 1859 г., w której dał pierwszy, chociaż niekompletny i zawierający
wiele błędów, obraz dziejów Suwalszczyzny7
. Przed u k a z a n i e m się tej publikacji nic
o przeszłości Suwalszczyzny nie wiedziano.
Początki Suwałk A. Połujański przedstawia na s. 217-218 Wędrówek po guberni
augustowskiej w sposób następujący:
„Od jeziora Hańczy, rzeka płynie ku p o ł u d n i o w i , gdzie w wieku X V założona
została osada włóczęgów, Suwałki zwana.
Kameduli osadowiwszy się na wyspie Wigry, wśród puszczy litewskiej Uhoł zwa
nej, w połowie wieku XVII, staraniem i pracą około dobra doczesnego oraz gorliwoś
cią o wzmocnienie w tej części kraju religii katolickiej, rychło doszli do wielkiej za
możności, tak, że w pierwszej połowie XVIII wieku władali już częścią kraju większą
nad hrabstwa i księstwa niemieckie, a klasztor w Wigrach ze swego pięknego poło
żenia, warownej budowy i bogactwa, słusznie uważany być mógł za stolicę tego im
prowizowanego księstwa wigierskiego. Wśród tej posiadłości, na trzebiskach dąbrowy,
w wieku jeszcze XV osiadło kilku wędrownych Litwinów, których ziomkowie nazwali
susiwiłkaj, co znaczy w języku polskim włóczęgi; m i a n o to za kamedułów spolszczo
no na Suwałki'\ Właściwym było wówczas to przepolszczenie, b o większą część nowej
wsi składali dworscy ludzie kamedulscy, z Mazowsza i Podlasia przybyli, którzy za do
zwolone użytkowanie z gruntów i puszczy, odrabiali pańszczyznę do dworu Żywawo-
da, o milę od m. Suwałk ku północo-zachodowi położonego".
Oznaczony gwiazdką i nawiasem przypis A. Połujańskiego d o n a z w y Suwałki
na s. 217 brzmi: „Takich włóczęgów osady są w głębszej Litwie, jak np. p o d W i ł k o -
wyszkami wieś Suwałki i w gminie Dobrowola, oraz w kilku innych miejscach".
14 Tadeusz Zdancewicz
Powyższy cytat z Wędrówek po guberni augustowskiej nie pozostawia żad
nych wątpliwości, że A. Polujański za datę powstania wsi Suwałki, którą p o w t a r z a
dwa razy, uważał wiek XV, czyli o około 200 lat wcześniej od osadzenia k a m e d u ł ó w
w Wigrach. Także uważał za prawdziwe p o d a n e przez siebie wyjaśnienie p o c h o d z e
nia i znaczenia n a z w y Suwałki od litewskiego wyrazu susiwiłkaj 'włóczęgi', co p o
twierdza i wzmacnia jeszcze w d a n y m d o tej n a z w y przypisie. Należy zauważyć, że
do chwili obecnej toponomastyka polska d o tej propozycji A. Połujańskiego p o m i
m o niezbitych dowodów historycznych o jej nieprawdziwości jednoznacznie się nie
ustosunkowała. Dowody te są zawarte już w drugiej wersji dotyczącej daty i okolicz
ności założenia wsi Suwałki autorstwa J. Wiśniewskiego, do której przedstawienia
przechodzę.
J. Wiśniewski (1928-1983), wybitny znawca historii osadnictwa całej Polski,
a szczególnie Suwalszczyzny, o początkach Suwałk wypowiada się w oparciu o doku
m e n t y w sposób następujący: „Według spisu wsi w dobrach kamedulskich z 1690 г.,
sporządzonego przez przeora o. Jana Kantego, w t y m roku były następujące nowe
wsie, tzw. nowiny, wolne jeszcze od podatków: Żywa Woda, Biała Woda, Szurpiły
i S u w a ł k i 5 3 9
. Te nowe wsie zakładano tylko na budziskach (tj. miejscach p o budach -
dopisek mój T. Z.) p o robotnikach wycinających drzewo dla kupców- Liczyły one
jeszcze zaledwie p o 2 - 3 dymy i skupiały się na z a c h o d n i m skraju puszczy, a powsta
ły m i ę d z y 1682 a 1690 r." [Wiśniewski 1963,114-115].
W przypisie 539 do n a z w y wsi Suwałki J. Wiśniewski, być może z myślą o oko
licznościach powstania wsi Suwałki w wersji A. Połujańskiego, podaje: Suwałki zało
żono „na dąbrowie pustej odległej od ostępów", czyli w części puszczy nie zamiesz
kanej przez zwierzynę łowną.
Przytoczona wyżej w y p o w i e d ź J. Wiśniewskiego wskazuje jasno nie tylko na
faktyczną datę założenia wsi Suwałki, ale wyklucza także istnienie jakiegokolwiek
wcześniejszego osadnictwa na miejscu jej założenia, co z kolei, chociaż J. Wiśniewski
explicite o t y m nie mówi, dowodzi fałszywości twierdzenia A. Połujańskiego o p o
chodzeniu n a z w y Suwałki od spolszczonego litewskiego wyrazu susiwiłkaj 'włóczę
gi'. J. Wiśniewski z całą pewnością zamierzał ustosunkować się szczegółowo do cza
su i okoliczności założenia wsi Suwałki w wersji przekazanej przez A. Połujańskie
go we właściwym miejscu opracowania dziejów osadnictwa powiatu suwalskiego.
Nie uczynił tego jednak, gdyż opracowanie to zdołał doprowadzić tylko d o połowy
XVII w., czyli do 1650 r. Nie obejmuje więc ono działalności k a m e d u ł ó w na Suwal-
szczyźnie, gdyż u r y w a się na dacie wcześniejszej o 17 lat od ich przybycia do Wigier
w 1667 r. i o 32 - 40 lat od założenia przez nich wsi Suwałki w latach 1682-1690.
Wśród zakładanych przez k a m e d u ł ó w wsi Suwałki m i a ł y lokalizację szczegól
ną, mianowicie niemal centralną w s t o s u n k u d o dóbr kamedulskich i na skrzyżo
w a n i u dwóch szlaków drogowych - odwiecznej drogi ze wschodu (z G r o d n a i Me-
recza) na zachód (do granicy pruskiej i Królewca) zwanej Wielką Drogą O k m i ń s k ą
oraz drogi na p ó ł n o c d o Kowna i później do Petersburga przebiegającej obok jeziora
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 15
Szelment (Droga Szelmeńska) i na p o ł u d n i e do Augustowa i później d o Warszawy
(Droga Augustowska) [Wiśniewski 1963, 35, 118, 134, przypis 645; 1965, 73, m a p a
s. 80/81]. Stąd rozwijały się one szczególnie intesywnie i w r. 1700 w y m i e n i a się już
dwie wsie - Suwałki Wielkie i Suwałki Małe [Wiśniewski 1963, 134].
Jest rzeczą oczywistą, że k a m e d u l i wigierscy dla tych p o w o d ó w realizując jeden
z zasadniczych celów swojej działalności gospodarczej, j a k i m było, zgodnie z ogólną
dążnością właścicieli większych dóbr, założenie własnego miasta [Wiśniewski 1965,
92], założyli je w Suwałkach. Prawo na j a r m a r k i i targi uzyskały Suwałki od króla
Augusta II w 1710 г., prawa miejskie od klasztoru w W i g r a c h w 1715 г., a od króla
w 1720 r. [Wiśniewski 1963, 118]. Proces rozwoju przestrzennego i zaskakującego
wzrostu znaczenia i roli Suwałk jako miasta przedstawia w poświęconym t e m u spe
cjalnym opracowaniu Wojciech Trzebiński [Zob. Literatura].
IV
W e wczesnych latach osiemdziesiątych XX w. u k a z a ł y się dwa słowniki e t y m o
logiczne n a z w miast polskich autorstwa naszych wytrawnych onomastów, mianowi
cie: Kazimierza Rymuta i Stanisława Rosponda. W związku z nazwą Suwałki oba te
opracowania wnoszą tylko pewne uściślenia dotyczące jej pochodzenia, natomiast
w odniesieniu do znaczenia (etymologii) tej n a z w y albo akceptują niemal bez za
strzeżeń poglądy A. Połujańskiego (K. Rymut), albo dają własne, ale niestety błędne,
interpretacje (S. Rospond). Podstawowym faktem, który ograniczył tak znacznie tok
r o z u m o w a n i a obu polskich onomastów, był b r a k ich wiedzy o istnieniu, oprócz Su
wałk nad Czarną Hańczą, także kilku wsi o tej samej nazwie na t e r y t o r i u m Litwy.
Informuje o t y m s a m A. Połujański w przypisie d o s. 217 swoich „Wędrówek", na
stępnie Słownik geograficzny Królestwa Polskiego [SGKP, XI, 624] oraz litewskie spisy
miejscowości i informatory o podziałach administracyjnych i terytorialnych Litwy8
.
Wiedział o t y m dobrze w latach sześćdziesiątych XX w. niemiecki badacz Jürgen
Prinz, za k t ó r y m przytaczam przykładowo: Suvalkai Seni - Suwałki Stare, Suvalkai
Nauji (Suvalkėliai) - Suwałki Nowe (Suwałeczki) [Prinz 1968, 28-29, 105]. Po tych
uwagach ogólnych przechodzimy do bardziej szczegółowego przedstawienia poglą
dów każdego z wymienionych polskich onomastów.
I tak, K. Rymut we wstępie do Nazw miast Polski słusznie, ale bez przytocze
nia jakichkolwiek dowodów, stwierdza że Suwałki są nazwą genetycznie litewską
[NMP 20]. Chociaż nie powtarza tego expressis verbis w poświęconym Suwałkom
właściwym artykule słownikowym [ N M P 234], m o ż n a wnosić, że także tutaj pod
trzymuje ten słuszny pogląd. Jednak w t y m ż e artykule s ł o w n i k o w y m wbrew temu,
co powiedzieliśmy wyżej w III części obecnego opracowania na podstawie b a d a ń
źródłowych J. Wiśniewskiego odnośnie d o czasu i okoliczności założenia przez ka
medułów wigierskich wsi Suwałki, K. Rymut stwierdza, że wieś ta pojawiła się d o -
16 Tadeusz Zdancewicz
piero w XVIII w. na miejscu wcześniejszej osady puszczańskiej i że mieszkańców tej
osady (głównie Litwinów) okoliczna ludność, też litewska, miała przezywać p o li
tewsku susiwiłkai 'włóczęgi'. O d tego litewskiego w y r a z u według K. Rymuta praw
d o p o d o b n i e pochodzi nazwa Suwałki. Przytoczone poglądy K. Rymuta są zgod
ne niemal całkowicie (może poza ograniczeniem „prawdopodobnie") z poglądami
A. Połujańskiego. D o d a m jeszcze, że w takiej interpretacji Suwałki byłyby nazwą et
niczną, co także, jak zobaczymy dalej, mija się z prawdą.
D r u g i z autorów S. Rospond w Słowniku etymologicznym miast i gmin PRL
przedstawił poprawnie, zgodnie z faktami historycznymi ustalonymi przez J. W i ś
niewskiego, czas i okoliczności założenia wsi Suwałki i p o p r a w n i e wydzielił w bu
dowie tej n a z w y przedrostek su- i rdzeń -wałk-. Także, chociaż autor tego nie mówi,
z dobranego d o analizy materiału onomastycznego widać wyraźnie, że nazwę Su
wałki uważa słusznie za topograficzną. Następnie, na podstawie stwierdzenia izo
lowanego c h a r a k t e r u n a z w y Suwałki od polskich nazw na Suwalszczyźnie i w na
wiązaniu do bałtyckiej przeszłości Suwalszczyzny, słusznie uważa tę nazwę za bał
tycką z pochodzenia. N a t y m j e d n a k wyczerpują się jego p o z y t y w n e ustalenia. Mia
nowicie, podejmowane przez S. Rosponda próby wykazania, że nazwa Suwałki jest
z p o c h o d z e n i a jaćwieską, są błędne z p o w o d ó w następujących: 1. Są one sprzeczne
z u z n a n y m i przez samego S. Rosponda za słuszne d a n y m i historycznymi9
. 2. Nie
mają oparcia w mającym dowodzić jaćwieskości n a z w y Suwałki o n o m a s t y c z n y m
materiale s t a r o p r u s k i m 1 0
. 3. Nie podają jakiegokolwiek wiarygodnego i p r a w d o p o
dobnego wyjaśnienia możliwości p r z e t r w a n i a tej n a z w y przez 400 lat bez oparcia
w desygnacie t e r e n o w y m lub w zapisie w d o k u m e n t a c h od końca Jaćwieży do zało
żenia wsi Suwałki. 4. Nie podają jakiegokolwiek zainteresowania i podejrzeń o jać-
wieskie p o c h o d z e n i e n a z w y Suwałki ze strony badaczy Jaćwieży1 1
.
W stosunku d o etymologii proponowanej przez A. Połujańskiego S. Rospond
nie zajmuje stanowiska, tylko ją odnotowuje w sposób następujący: „Istnieje przy
puszczenie, że to lit. susiwiłkai 'włóczęgi' (tak mieli przezywać mieszkańców Litwi
ni) [SEMiG 378].
W świetle powyższego nie m o ż n a przyjąć całego w y w o d u S. Rosponda o jać-
wieskim p o c h o d z e n i u n a z w y Suwałki.
V
W w y n i k u dotychczasowych rozważań wiadomości nasze o nazwie Suwałki
wzbogaciły się o 6 następujących stwierdzeń: 1. Nazwa Suwałki jako nazwa nowo
założonej wsi wystąpiła p o raz pierwszy przy końcu XVII w. 2. Tereny, na których
założono wieś, a później miasto Suwałki, stanowiły przy k o ń c u XVII w. p o ł u d n i o w o -
-zachodnie pobrzeże zwartego litewskiego obszaru językowego. 3. Nazwa Suwałki
nie była wówczas nazwą izolowaną, b o występowała na językowym terenie litew-
Suwałki -pochodzenie i znaczenie nazwy 17
skim i miała (i m a d o dzisiaj) nawiązania do n a z w wsi na bardziej odległych tere
nach litewskiego obszaru językowego (dzisiaj na terytorium Litwy). 4. Jest to nazwa
genetycznie litewska. 5. Ze względu na typ nazewniczy jest to nazwa topograficz
na. 6. Pod względem morfologicznym nazwa Suwałki dzieli się na przedrostek su-
i rdzeń -wałk-. Spośród powyższych sześciu stwierdzeń dalszego bardziej wnikliwe
go rozpatrzenia wymagają tylko trzy stwierdzenia końcowe, tj. 4, 5 i 6.
Szczegółowego k o m e n t a r z a w y m a g a stwierdzenie 4 ustalające przynależność
genetyczną n a z w y Suwałki do języka litewskiego, gdyż zostało o n o sformułowane
jedynie na podstawie eliminacji innych możliwości w oparciu o d a n e pozajęzykowe,
głównie historyczne (400-letnia odległość czasowa od wysiedlenia Jaćwingów z tere
nów dzisiejszej Suwalszczyzny do pojawienia się n a z w y Suwałki).
Stwierdzenie 5 określające wstępnie przynależność n a z w y Suwałki do typu
nazw topograficznych zostało przez nas oparte nie na językowym materiale litew
skim, lecz na charakterze dobranego przez S. Rosponda onomastycznego materiału
staropruskiego (toponimicznego, a nie antroponimicznego) przy jego próbie wyka
zania jaćwieskiego p o c h o d z e n i a n a z w y Suwałki.
Podobnie w stwierdzeniu 6 przyjęliśmy także za S. R o s p o n d e m d o k o n a n y przez
niego na podstawie analizy onomastycznego materiału staropruskiego, nie litew
skiego, podział morfologiczny n a z w y Suwałki na przedrostek su- i rdzeń -wałk-.
Z powiedzianego wyżej w y n i k a prosty wniosek, że prawdziwości wszystkich
trzech omawianych stwierdzeń, tj. litewskiego pochodzenia, topograficznego cha
rakteru oraz składu morfologicznego n a z w y Suwałki, m u s i m y dowieść na podstawie
litewskiego materiału językowego. Jako p u n k t wyjścia do dalszych rozważań n a d
tymi trzema p r o b l e m a m i przyjmujemy odpowiedź na pytanie, czy w języku litew
skim występują i co oznaczają morfemy su- i -wałk-.
W odniesieniu do przedrostka 5W- łatwo m o ż n a stwierdzić, że w języku litewskim
istnieją współcześnie i istniały z całą pewnością w XVII w. przyimek sit i przedro
stek su- [LEW II, 935-936; Otrębski 1956,340-342]1 2
. Litewski przyimek su znaczenio
wo odpowiada polskiemu przyimkowi z. Czasem może występować w konstrukcjach
z narzędnikiem oddawanych w tłumaczeniu przez polski przyimek w, np. sit kepurė
'w czapce', zaś incydentalnie w konstrukcjach lokatywnych zbliżonych znaczeniem do
polskich przyimkówprzy, obok, koło, np. sit ežero krantu 'przy brzegu jeziora, równo
legle z brzegiem jeziora'. Natomiast litewski przedrostek su- tworzy głównie czasow
niki dokonane i zazwyczaj rzeczowniki od nich pochodne [Otrębski 1956,341]. W ten
sposób litewskie pochodzenie przedrostka su- w nazwie Suwałki u w a ż a m za udowod
nione. Przebieg procesu słowotwórczego, w w y n i k u którego przedrostek su- wszedł do
nazwy Suwałki, zostanie omówiony w dalszym ciągu artykułu.
Podobnie jak w w y p a d k u p r z y i m k a su i przedrostka su- w języku litewskim wy
stępuje i występował w interesującym nas wycinku czasowym wydzielony w nazwie
Suwałki morfem główny -wałk-. Współcześnie stwierdzamy jego obecność w ogól-
nolitewskim rzeczowniku valkä 'kałuża, bajoro, bajorko, błoto'.
18 Tadeusz Zdancewicz
Znacznie bardziej wyspecjalizowane i zróżnicowane znaczenie m a litewski rze
czownik valka w funkcji apelaty w u geograficznego. Badacz litewskiego nazewnictwa
wodnego Aleksander Vanagas, autor Słownika etymologicznego litewskich hydroni-
mów przytacza 7 n a z w wodnych opartych na t y m apelatywie geograficznym. Są to:
nazwa jednego jeziora Valka i sześciu rzek: Valkä (2 г.), Valkelė13
(nazwa oboczna
rzeki Lieknėlis), Valk-upis, Valk-upys i Valkų-upė [LHEŽ 361]. N a z w y te występu
ją w siedmiu rejonach1 4
, z których cztery (Pasvalys, Kupiškis, Rokiškis i Utenä) leżą
w Litwie północno-wschodniej, trzy pozostałe (Šakiai, Kaišiadorys i Trakai) w Li
twie środkowej na wysokości W i l n a i Kowna.
Należy zwrócić uwagę, że litewski apelatyw geograficzny valkä wykracza swo
im znaczeniem poza typowe n a z w y wodne. Lidia G. Niewska, badacz bałtyckiej
terminologii geograficznej, wymienia aż 24 jego znaczenia, z których tylko około
8 m o ż n a u z n a ć za typowe obiekty w o d n e [Невская 1977, 94-95]. W oparciu o przy
toczone przez nią ustalenia m a m y prawo sądzić, że zawarte w słowniku A. Vanagasa
[LHEŽ 361] n a z w y w o d n e oparte n a litewskim apelatywie geograficznym valkä sta
nowią tylko pewną część występujących na terytorium Litwy n a z w opartych na t y m
apelatywie geograficznym.
Pochodzenie i znaczenie litewskiego rzeczownika valkä rozpatruje także
E. Fraenkel włączając go do jednego odrębnego gniazda etymologicznego z litew
skimi czasownikami valgyti i vilgyti spokrewnionego z kolei m i ę d z y i n n y m i ze staro-
-cerkiewno-słowiańskim rzeczownikiem vlaga 'wilgoć' [LEW II, 1189-1190, 1191,
1251]. Określa on znaczenie litewskiego rzeczownika valkä podając (przy objaśnia
niu jego łotewskiego odpowiednika valks) także znaczenia: 'rzeczułka, potoczek,
mała woda; s t r u m y k leśny, p o t o k deszczowy (Regen) bach), wilgotne, grząskie, m o -
czarowate miejsce' [LEW II, 1191; Būga 1958,492].
Oprócz omówionych wyżej siedmiu n a z w wodnych opartych na apelatywie
geograficznym valkä podawanych przez A. Vanagasa [LHEŽ 361] E. Fraenkel do
daje jeszcze jedną nazwę wodną opartą na t y m apelatywie, ale zawierającą w swojej
budowie także przedrostek su-. Jest to nazwa strumienia Suvaiką (wieś Martišunai,
rejon Vilnius) [LEW II 1191; Būga 1958,492; Safarewicz 1981, 25].
Postać Suvaiką powstała z pewnością z pierwotnego wyrażenia przyimkowe-
go su valkä. Ponieważ litewski p r z y i m e k su łączy się tylko z n a r z ę d n i k i e m [Otręb-
ski 1956,340-341], rzeczownik valkä w t y m wyrażeniu p r z y i m k o w y m stoi w formie
n a r z ę d n i k a lp. Jednocześnie należy zauważyć, że w języku litewskim forma narzęd-
n i k a lp rzeczowników żeńskich zakończonych na -a jest równa formie m i a n o w n i k a
lp [Otrębski 1956,22-24,29-30] i z taką sytuacją m a m y do czynienia w o m a w i a n y m
w y p a d k u . To wyrażenie przyimkowe przekształciło się z czasem w złożenie, w k t ó
r y m samogłoska p r z y i m k a -u- znalazła się p o d akcentem i uległa wydłużeniu. Nale
ży zaznaczyć, że w z d ł u ż a n i e u akcentowanego ogranicza się na litewskim obszarze
językowym tylko d o gwar wschodnioauksztajckich (wileńskich) [Zinkevičius 1966,
107, m a p k a n r 19, s. 46]. Wydaje m i się, że w świetle powiedzianego na ostatnich
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy -ICJ
dwóch stronach także litewskie pochodzenie rdzenia-wałk- w nazwie Suwałki moż
na uznać za dowiedzione.
Wyposażeni w wiedzę o t y m , jakie w a r u n k i w odniesieniu do obiektu muszą
być wypełnione, żeby mogła powstać nazwa w o d n a związana z litewskim apelaty-
w e m geograficznym valkä, m o ż e m y stwierdzić z całą odpowiedzialnością, że wa
r u n k i terenowe miejsca, gdzie założono przy k o ń c u XVII w. wieś Suwałki, spełnia
ły te w y m a g a n i a całkowicie. Płynąca z północnego zachodu na p o ł u d n i o w y wschód
i zataczająca wygięty k u zachodowi ł u k rzeka Czarna Hańcza napotyka tutaj na swo
jej d r o d z e specyficzne, ukształtowane jeszcze w epoce lodowcowej w a r u n k i tere
nowe. Mianowicie, od zachodu przylega tutaj do jej koryta obniżona w s t o s u n k u
do otaczającego terenu kotlina, którą w odległej przeszłości zalały wody rzeki t w o
rząc znacznych rozmiarów staw, zmieniający się, być może, w okresach niskiej wody
w grząskie moczarowate b a g n o 1 5
. Staw ten lub okresowy m o c z a r określano zapewne
litewskim apelaty wem geograficznym valkä. Także na przebiegającej na p o ł u d n i e od
stawu drodze do Augustowa był na Czarnej H a ń c z y niegłęboki i łatwy do przebycia,
ale z pewnością dostatecznie błotnisty bród. Całość, tj. staw i błotnisty bród, p o d o b
nie jak w M a r t y s z u n a c h p o d W i l n e m , otrzymała litewską nazwę *Suvalka. Taki stan
nazewniczy mógł trwać dość długo jeszcze przed założeniem wsi Suwałki, być może
od czasu powstania drogi do Augustowa, czyli zaraz p o 1555 г., kiedy lokowano Au
gustów [Wiśniewski 1967,107].
Założona przy końcu X V I I w. w najbliższym sąsiedztwie opisanego wyżej obiek
tu wodnego *Suvalka wieś otrzymała pochodzącą od niego nazwę Suvalkai, która
jest formą m i a n o w n i k a Im rodzaju męskiego. F o r m a n a z w y miejscowej jest zgodna
z szeroko stosowaną w toponomastyce litewskiej zasadą tworzenia n a z w miejsco
wych od n a z w wodnych przez z m i a n ę formy lp i rodzaju żeńskiego tych ostatnich na
formę Im i rodzaj męski n a z w miejscowych [Й. Б а л ь ч и к о н и с 1958, 240-252]. Nale
ży podkreślić, że w odniesieniu d o n a z w y wsi i później miasta Suwałki n a d Czarną
Hańczą w d o k u m e n t a c h występuje tylko spolszczona jej postać Suwałki. Stwierdze
niem genetycznej przynależności n a z w y miasta Suwałki d o języka litewskiego wy
czerpaliśmy problem jej pochodzenia.
Zgodnie z t y t u ł e m obecnego a r t y k u ł u pozostaje jeszcze d o sprecyzowania zna
czenie tej nazwy. W związku z t y m należy zwrócić uwagę, że z a r ó w n o znaczenie
przedrostka su- jak i rdzenia -wałk- n a z w y Suwałki zostało w obecnej (V) części ar
tykułu dostatecznie określone i w zasadzie wymaga tylko p o d s u m o w a n i a .
Rdzeń n a z w y Suwałki, jak stwierdziliśmy, występuje w ogólnolitewskim apel-
lativum valkä mającym znaczenie 'kałuża, bajoro, bajorko, błoto'. Rzeczownik ten
występuje na terytorium Litwy także w funkcji apelatywu (terminu) geograficznego
ze znaczną liczbą wyspecjalizowanych znaczeń zbliżonych do przytoczonego wyżej
jego znaczenia w ogólnolitewskim, takich jak: 'rzeczułka, potoczek, s t r u m i e ń , m a ł a
woda; s t r u m y k leśny, potok deszczowy, wilgotne, moczarowate miejsce' i zbliżone
inne [Невская 1977,94-95].
20 Tadeusz Zdancewicz
Przedrostek su- w nazwie Suwałki jest kontynuacją ogólnolitewskiego p r z y i m -
ka su (poprzez wyrażenie przyimkowe a następnie złożenie z rzeczownikiem valkä)
i m a znaczenie lokatywne 'przy, obok, koło, równolegle do'.
N a podstawie powyższych informacji dotyczących znaczenia rdzenia i przed
rostka n a z w y Suwałki m o ż n a stwierdzić, że nazwa ta zawiera w sobie najprawdopo
dobniej znaczenie 'miejscowość u s y t u o w a n a przy wilgotnym, m o c z a r o w a t y m miej
scu' lub m o ż e nawet 'przy jeziorku'1 6
.
VI
Po ustaleniu w poprzedniej (V) części artykułu przekonującej m o i m z d a n i e m
etymologii n a z w y Suwałki pozostał m i jeszcze obowiązek ustosunkowania się do
wersji etymologii tej n a z w y przekazanej przez A. Połujańskiego, tj. do w y w o d z e n i a
n a z w y Suwałki o d rzekomego litewskiego w y r a z u susiwiłkaj 'włóczęgi'. Jak stwier
dziłem w części IV obecnego a r t y k u ł u , etymologii tej nie pominęli cytowani już
dwaj polscy uczeni - onomaści. Pierwszy z nich - K. Rymut - odnosi się do wartości
naukowej tej etymologii z powątpiewaniem, d r u g i - S. Rospond - nie zajmuje w o
bec niej stanowiska.
O t ó ż w świetle omówionych dotychczas ustaleń historycznych i dostępnych
dzisiaj leksykalnych litewskich materiałów językowych, które omówię niżej, e t y m o
logia n a z w y Suwałki przekazana przez A. Połujańskiego nosi wszystkie cechy ty
powe dla etymologii ludowej, czyli jest naiwną interpretacją etymologiczną w y r a z u
polegającą na t ł u m a c z e n i u jego p o c h o d z e n i a i znaczenia o p a r t y m na p r z y p a d k o
w y m podobieństwie brzmienia lub na innych przypadkowych skojarzeniach [EJO
147-148].
Zgodnie z przytoczoną definicją autorzy etymologii ludowej n a z w y Suwałki jak
i innych podawanych przez A. Połujańskiego etymologii suwalskich n a z w miejsco
wych stosowali prostą technikę ich tworzenia polegającą przede wszystkim na usta
leniu w y r a z u czy formy występującej rzeczywiście w języku, w t y m w y p a d k u litew
skim, i bliskiej p o d względem brzmienia nazwie etymologizowanej. W y r a z ten lub
formę przyjmowano za podstawę tworzonej etymologii. Następnie twórcy etymolo
gii znaczenie w y r a z u lub formy stanowiącej jej podstawę wykorzystywali do stwo
rzenia legendy o początkach miejscowości, której nazwę etymologizowali. Celem
legendy było przede wszystkim uzasadnienie wiarygodności (zgodności z prawdą)
stworzonej etymologii, ale towarzyszyły jej zawsze także i n n e d o r a ź n e cele. Najczęś
ciej jako podstawę etymologii dobierano w y r a z y lub formy określające g r u p ę ludzi,
gdyż dawało to twórcom etymologii szerokie pole m a n e w r u przy tworzeniu legendy.
Jak już zauważyłem przy k o ń c u części czwartej obecnego a r t y k u ł u etymologizowa-
ne w ten sposób n a z w y miejscowe fizjograficzne przechodziły d o typu nazw określa
nych przez dzisiejszą toponomastykę jako n a z w y etniczne.
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 21
W e d ł u g przedstawionych wyżej zasad została u t w o r z o n a także przekazana
przez A. Połujańskiego etymologia n a z w y Suwałki wywodząca ją od litewskiego wy
razu susiwiłkaj. Twórcy tej etymologii musieli mieć znaczne t r u d n o ś c i ze znalezie
niem w litewskim materiale językowym odpowiedniego w y r a z u na jej podstawę, tj.
takiego, k t ó r y byłby bliski d o n a z w y etymologizowanej p o d względem brzmienia
i jednocześnie właściwy p o d względem znaczenia do stworzenia odpowiedniej le
gendy. Z tego powodu ustalony przez nich jako podstawa etymologii n a z w y Suwał
ki wyraz susiwiłkaj różni się znacznie od n a z w y etymologizowanej nie tylko p o d
względem brzmienia, ale także p o d względem budowy, por.: susiwiłkaj wobec lit.
Suvaikai, pol. Suwałki. Oprócz tego, identyczny z w y r a z e m susiwiłkaj lub odpowia
dający j e m u w y r a z lub forma w litewskim materiale językowym jest t r u d n y d o usta
lenia najprawdopodobniej z p o w o d u niedokładnego jego przetłumaczenia na język
polski w przekazie A. Połujańskiego.
P o m i m o że etymologia wywodząca nazwę Suwałki od litewskiego w y r a z u su
siwiłkaj jest z n a n a od 1859 г., a związane z nią niejasności sygnalizowano już przed
II wojną światową [Wiśniewski 1963,14], n i k t z onomastów polskich nie podjął tru
du sprawdzenia, czy w y r a z ten lub jego o d p o w i e d n i k w ogóle w języku litewskim
występuje, a w w y p a d k u odpowiedzi pozytywnej - ustalenia, j a k i e m u wyrazowi
lub formie litewskiej dokładnie on odpowiada. Wręcz przeciwnie, w y r a z susiwiłkaj
i jego polskie tłumaczenie 'włóczęgi' w wersji A. Połujańskiego przytacza się wciąż
jako wyjaśnienie znaczenia n a z w y Suwałki nie tylko w publikacjach p o p u l a r n y c h
[Wiśniewski 1963, 14], ale także, jak p o d a ł e m wyżej, przytacza się je w pracach na
ukowych. Stąd u z a s a d n i o n y m z a d a n i e m obecnej części a r t y k u ł u jest sprawdzenie,
czy i jakie odbicie w realiach języka litewskiego m a wyraz susiwiłkaj 'włóczęgi' i na
tej podstawie ustalenie, czy etymologia n a z w y Suwałki w wersji przekazanej przez
A. Połujańskiego m a znaczenie dla ustalenia etymologii naukowej tej nazwy, czy też
jest tylko pozbawioną jakiejkolwiek wartości naukowej typową etymologią ludową.
Przystępując d o realizacji t a k sprecyzowanego zadania stwierdzamy, że p o
dawana przez A. Połujańskiego postać w y r a z u litewskiego susiwiłkaj 'włóczęgi' ze
względu na swoje znaczenie i końcówkę zdaje się być formą twardotematowego rze
czownika rodzaju męskiego w m i a n o w n i k u lm. M i a n o w n i k Ip w t y m w y p a d k u p o
winien o t r z y m a ć formę *susivilkas. Żaden j e d n a k ze znanych m i słowników języka
litewskiego takiego rzeczownika nie podaje. Najwięcej litewskich s y n o n i m ó w ozna
czających włóczęgę odnotowuje „Słownik rosyjsko-litewski" W. Baronasa i W. Gali-
nisa p o d hasłem бродяга. Poza oczekiwanymi valkata i valkūnas o p a r t y m i na rdze
niu z a w a r t y m w czasowniku vilkti 'wlec, ciągnąć' słownik ten wymienia: bastūnas,
slankünas, äitas, vėjo botagas, kaikaras [RLKŽ I, 69]. Nie m a j e d n a k wśród tych sy
n o n i m ó w rzeczownika *susivilkas. Nie odnotowuje tego rzeczownika także E. Fra-
enkel p o d hasłem valkata 'włóczęga, wagabunda' [LEW II, 1191], a także świeżo
ukończony, najobszerniejszy tezaurus słownictwa litewskiego, j a k i m jest dwudzie-
stotomowy Lietuvių kalbos žodynas {Słownik języka litewskiego) [LKŽ].
22 Tadeusz Zdancewicz
Stan ten wskazuje, że o d p o w i e d n i k a w y r a z u susiwiłkaj m u s i m y w języku li
tewskim poszukiwać wśród innych niż rzeczownik części mowy. Ponieważ A. Połu-
jański podaje tłumaczenie w y r a z u susiwiłkaj na język polski za pomocą m i a n o w n i
ka lm rzeczownika włóczęgi, k t ó r y jest derywatem od czasownika zwrotnego włó
czyć się [Grzegorczykowa, P u z y n i n a 1979, 113], najwłaściwszą drogą dalszych p o
szukiwań wydaje się ustalenie litewskiego o d p o w i e d n i k a tego polskiego czasownika
zwrotnego.
Idąc t y m tropem stwierdzamy, że LKŽ zawiera opracowanie haseł należących do
gniazda etymologicznego tworzonego przez czasownik vilkti 'wlec, ciągnąć' i czasow
niki od niego p o c h o d n e [LKŽ XIX, 421-424]. Także podaje p o c h o d n y od vilkti złożony
czasownik dokonany suvilkti [LKŽ XIX, 422]. Wśród ośmiu wymienionych znaczeń
tego czasownika czwarte, w k t ó r y m występuje on w stronie zwrotnej, czyli w posta
ci susivilkti, i m a znaczenie 'schodzić się, zbierać się, zebrać się, zgromadzać się, zgro
madzić się', LKŽ określa jako pogardliwe (menkinamasis, menkinamai). Po polsku
m o ż n a więc w t y m w y p a d k u u ż y ć czasowników pejoratywnych włóczyć się lub zwłó-
czyć się. W ten sposób zdołaliśmy ustalić poszukiwany litewski odpowiednik polskie
go czasownika włóczyć się17
. Ponieważ w części IV i V obecnego artykułu zostało do
wiedzione, wbrew poglądom S. Rosponda, że czasownik vilkti, od którego pochodzą
czasowniki suvilkti i susivilkti, nie m a żadnego związku z etymologią naukową nazwy
Suwałki, dalsze nasze poszukiwania odpowiednika wyrazu susiwiłkaj w języku litew
skim mają już tylko znaczenie dla ustalenia podstawy obecnie już z całą pewnością lu
dowej etymologii nazwy Suwałki przekazanej n a m przez A. Połujańskiego.
* * *
Zgodnie z powyższą konkluzją celem naszych obecnych rozważań jest o d p o
wiedź na pytanie, jaka forma ustalonego wyżej litewskiego czasownika susivilkti od
powiada p o d a n e j przez A. Połujańskiego formie susiwiłkaj. Podobnie jak przy d o k o
n a n y m wyżej ustaleniu litewskiego o d p o w i e d n i k a polskiego czasownika włóczyć się
także przy ustalaniu o d p o w i e d n i k a formy susiwiłkaj m u s i m y wyjść od dających się
wydedukować z przekazanego przez A. Połujańskiego jej przekładu w postaci włó
częgi faktów polskich. O t ó ż polski rzeczownik włóczęga będący, j a k już ustaliliśmy
wyżej, derywatem o d c z a s o w n i k o w y m da się speryfrazować [Grzegorczykowa, Pu
zynina 1979, 22-24] jako: ten, który się włóczy, co z kolei jest jednoznaczne z formą
polskiego imiesłowu teraźniejszego czynnego włóczący się. W ten sposób ustaliliśmy
wyjściową do p o r ó w n a ń imiesłowową formę polską. Jednak przed przystąpieniem
d o jej identyfikacji z o d n o ś n y m i formami litewskimi m u s i m y uwzględnić kilka na
stępujących uwag i refleksji.
Już przy d o k o n a n y m wyżej ustalaniu polskich o d p o w i e d n i k ó w znaczeniowych
litewskiego czasownika dokonanego zwrotnego susivilkti zauważyłem z n a m i e n n n e
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 23
zjawisko, że p o d a w a n e w t y m w y p a d k u przez LKŽ jako jego o d p o w i e d n i k i zna
czeniowe litewskie czasowniki przedrostkowe dokonane sueiti i susirinkti słownik
litewsko-polski [LLKŽ 449,467] tłumaczy w obu w y p a d k a c h z a r ó w n o przez polskie
czasowniki d o k o n a n e jak i niedokonane. Już ten fakt dotyczący różnic w sposobie
wyrażania aspektu sygnalizuje, że w systemie werbalnym języka polskiego i litew
skiego obok zgodności, takich np. jak kategorie bezokolicznika i strony, istnieją tak
że znaczne różnice.
Pewne ważne, chociaż niekompletne d a n e dotyczące zagadnienia różnic p o
między systemami werbalnymi obu języków m o ż n a ustalić na podstawie w y m i e
nionych i w ogólnym zarysie opracowanych przez Jana Otrębskiego różnic w t y m
zakresie języka litewskiego i w ogóle języków bałtyckich w s t o s u n k u do stanu języ
kowego indoeuropejskiego czy słowiańskiego [Otrębski 1956,179,277-281]. Różnice
te według J. Otrębskiego powstały głównie w w y n i k u wprowadzanych przez języ
ki bałtyckie innowacji. Ogólnie m o ż n a stwierdzić, że różnice p o m i ę d z y litewskim
i polskim systemem werbalnym są b a r d z o duże.
Z zagadnień nas tutaj interesujących dotyczą one przede wszystkim skrajnie za
wężonego i wyspecjalizowanego użycia litewskiego imiesłowu teraźniejszego czyn
nego i przejęcia większości jego funkcji przez litewski imiesłów przeszły czynny.
Nastąpiło to najprawdopodobniej w w y n i k u oddziaływania specyficznie litewskiego
złożonego czasu przeszłego dokonanego (praeteritum). Czas ten jest tworzony przez
połączenie form słowa posiłkowego būti z imiesłowem przeszłym c z y n n y m . W ję
zyku litewskim czas ten oznacza czynność dokonaną, której w y n i k trwa w czasie
w y r a ż a n y m przez odpowiednią formę słowa posiłkowego, a więc z a r ó w n o w czasie
przeszłym (buvau) j a k też w teraźniejszym (esti) i przyszłym (busiu). Słowo posiłko
we przy t y m , mające w czasie teraźniejszym jedną formę yrä dla 3 osoby lp i lm, czę
sto bywa w t y m czasie w ogóle opuszczane [Otrębski 1956, 277, 279-281]1 8
.
Po omówieniu powyższych dotyczących rozpatrywanego przez nas problemu
różnic p o m i ę d z y litewskim i polskim systemem werbalnym, m o ż e m y wrócić d o za
powiedzianej j u ż próby ustalenia litewskiego imiesłowu czynnego stanowiącego od
powiednik polskiego imiesłowu teraźniejszego czynnego od czasownika włóczyć się
mającego postać włóczący się. Ten litewski imiesłów musi odpowiadać z a r ó w n o p o d
względem formalnym jak i funkcjonalnym przekazanej przez A. Połujańskiego for
m i e susiwiłkaj.
Ponieważ, jak zobaczymy niżej, w części VII obecnego artykułu, etymologia
nazwy Suwałki przekazana przez A. Połujańskiego mogła powstać najprawdopo
dobniej na przełomie XVII i XVIII w., natomiast n o r m y litewskiego języka litera
ckiego ukształtowały się ostatecznie dopiero w w. XIX [EJO 345], formy i funkcje p o
szukiwanych przez nas imiesłowów nie muszą odpowiadać ich formom i funkcjom
we współczesnym litewskim języku literackim, natomiast muszą być zgodne z form
a m i i funkcjami tych imiesłowów w należącej d o litewskiego południowoauksztaj-
ckiego dialektu gwarze D z u k ó w [Otrębski 1958, m a p a na końcu tomu].
24 Tadeusz Zdancewicz
Jak w y n i k a z omówionych już wyżej różnic, p o m i ę d z y litewskim i polskim sy
s t e m e m werbalnym w grę mogą tutaj wchodzić dwa litewskie imiesłowy czynne -
mianowicie litewski imiesłów czynny teraźniejszy i litewski imiesłów czynny prze
szły. Dla łatwiejszego ustalenia właściwego imiesłowu od interesującego nas tutaj
czasownika susivilkti m u s i m y zwrócić uwagę, że czasownik ten jako pochodzący
od czasownika vilkti należy do g r u p y czasowników litewskich, których szczegól
ną właściwością jest k w a n t y t a t y w n a alternacja wokalizmu pierwiastkowego. Polega
ona na t y m , że stopa n o r m a l n a (w t y m w y p a d k u -e-) charakteryzuje temat czasu te
raźniejszego i oczywiście formy na n i m oparte, natomiast stopa redukcji (w t y m wy
p a d k u -i-) charakteryzuje temat czasu przeszłego (i bezokolicznika) i formy na n i m
oparte, por.: velka \\ vilko, vilkti [Otrębski 1965, 313-315]. Poza tą uwagą nie będzie
m y w dalszych rozważaniach podawać szczegółowo zasad b u d o w y form obu intere
sujących nas imiesłowów odsyłając czytelnika do odnośnych miejsc w III tomie Gra
matyki języka litewskiego J. Otrębskiego.
Rozpoczynamy od rozpatrzenia formy i funkcji zgodnego z polskim imiesło
wem włóczący się p o d względem n a z w y litewskiego imiesłowu teraźniejszego czyn
nego od czasownika susivilkti. Otóż m i a n o w n i k lp rodzaju męskiego tego imiesło
w u w języku ogólnolitewskim m a formę susiveikęs \\ susiveikęs, a m i a n o w n i k lm
tegoż rodzaju m a formę susiveikę || susiveikę [Otrębski 1956, 189, 195-196, 238,
246, 249-250]1 9
. Imiesłów ten jest w języku ogólnolitewskim b a r d z o r z a d k o uży
w a n y i w funkcji orzecznika jest zawsze poprzedzony partykułą wzmacniającą be-:
besushelkęs a raczej besivelkąs, gdyż w języku litewskim występuje w y r a ź n a dystry
bucja form przedrostkowych czasownika ograniczająca je d o w y r a ż a n i a aspektu d o
konanego i wiążąca z formami praeteritum. W połączeniu ze słowem p o s i ł k o w y m
litewski imiesłów teraźniejszy czynny służy d o wyrażania czynności niedokonanej
odbywającej się.zazwyczaj z inną czynnością [Otrębski 1956, 277-278, 280]. Wobec
rzadkości występowania i specjalizacji użycia w litewszczyźnie ogólnej nie zaskakuje
nas fakt, że imiesłów ten w południowoauksztajckiej gwarze Dzuków, a z całą pew
nością w jej części zachodniej, współcześnie w ogóle nie występuje i zapewne nie wy
stępował w przeszłości. Stwierdzenie to opieram na wiedzy i poczuciu językowym
wymienionego już w części I obecnego a r t y k u ł u poznańskiego lituanisty dra J. Mar
cinkiewicza, który urodził się w litewskiej wsi Zegary koło Sejn i posługiwał się gwa
rą Dzuków, z a n i m opanował w szkole literacki język litewski i polski. Z przedstawio
nych faktów wypływa jasny wniosek, że litewski imiesłów teraźniejszy c z y n n n y tak
p o d względem formalnym (przede wszystkim z powodu normalnej stopy wokalizmu
tematu w postaci -e-) jak i p o d przedstawionym wyżej względem funkcjonalnym nie
odpowiada przekazanej przez A. Połujańskiego formie susiwiłkaj.
W ten sposób jako jedyny możliwy litewski o d p o w i e d n i k formy susiwiłkaj
pozostaje litewski imiesłów przeszły czynny. Nie jest to zaskakujące, gdyż j a k już
w s p o m n i a ł e m wyżej, imiesłów ten przejął wiele funkcji litewskiego imiesłowu te
raźniejszego czynnego. W litewskim języku literackim imiesłów przeszły czynny
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 25
od czasownika susivilkti w m i a n o w n i k u lp rodzaju męskiego m a postać susivilkęs,
a w m i a n o w n i k u l m rodzaju męskiego m a postać susivilkę [Otrębski 1956,255-259].
Jednocześnie imiesłów ten występuje w południowoauksztajckiej gwarze D z u k ó w
i w m i a n o w n i k u lp rodzaju męskiego m a postać susivilkis, a w m i a n o w n i k u lm ro
dzaju męskiego m a postać susivilkį. M i a n o w n i k l m rodzaju męskiego zarówno w li
tewskim języku literackim jak i w gwarze D z u k ó w m a znaczenie 'ci, którzy się zebra
li, zwlekli się w jedno miejsce i są w tym miejscu w dalszym ciągu, czyli m a też zna
czenie 'włóczą się'.
Sumując dotychczasowe nasze rozważania, m o ż e m y stwierdzić, że doprowa
dziły one d o ustalenia litewskiego o d p o w i e d n i k a przekazanego n a m przez A. Po
łujańskiego w y r a z u susiwiłkaj. O d p o w i e d n i k i e m t y m jest występująca w p o ł u d n i o
woauksztajckiej gwarze D z u k ó w litewska gwarowa forma m i a n o w n i k a lm rodzaju
męskiego imiesłowu przeszłego czynnego od czasownika susivilkti mająca postać
susivilkį. Różnica p o m i ę d z y formą m i a n o w n i k a l m rodzaju męskiego imiesłowu
susivilkį a podawaną przez A. Połujańskiego formą susiwiłkaj ogranicza się tylko d o
zakończenia obu form, mianowicie końcówka imiesłowu została w wersji podanej
przez A. Połujańskiego zastąpiona końcówką m i a n o w n i k a l m rzeczowników twar-
dotematowych rodzaju męskiego -ai przeniesioną najprawdopodobniej z litewskiego
wariantu n a z w y etymologizowanej Suvalkai.
Wydaje m i się, że obecnie doszliśmy d o właściwego p u n k t u , żeby odpowiedzieć
na postawione podstawowe dla tej części a r t y k u ł u pytanie dotyczące c h a r a k t e r u
etymologii n a z w y Suwałki w wersji przekazanej przez A. Połujańskiego przyjmują
cej za podstawę tej etymologii litewski w y r a z susiwiłkaj 'włóczęgi'. Przeprowadzo
na wyżej analiza wykazała p o m i ę d z y przekazaną przez A. Połujańskiego podstawą
etymologii a nazwą etymologizowaną trzy następujące nierównoważne p o d wzglę
d e m wartości dowodowej różnice:
1. W proponowanej podstawie etymologii występuje jeden z podstawowych
nośników jej znaczenia, mianowicie zaimek zwrotny -si-, którego b r a k w nazwie
etymologizowanej.
2. W proponowanej podstawie etymologii dostosowano bez uzasadnienia jej
zakończenie d o końcówki n a z w y etymologizowanej.
3. Nazwie etymologizowanej przypisano bezpodstawnie wbrew znaczeniu za
w a r t e m u w jej budowie morfologicznej (por. p u n k t 1) znaczenie proponowanej p o d
stawy etymologii susiwiłkaj 'włóczęgi'.
W y k a z a n e wyżej różnice formalne i znaczeniowe p o m i ę d z y podstawą etymolo
gii przekazanej przez A. Połujańskiego w postaci susiwiłkaj 'włóczęgi' a nazwą ety
mologizowaną Suvalkai, Suwałki potwierdzają jeszcze raz niezbicie fakt stwierdzo
ny przeze m n i e już w zakończeniu poprzedniej partii obecnej (VI) części a r t y k u ł u ,
czyli ludowy charakter tej etymologii. W konsekwencji nie m a ona żadnych wartości
dla etymologii naukowej n a z w y Suwałki i m o ż e służyć jedynie jako materiał d o ba
d a ń n a d zjawiskiem etymologii ludowej.
26 Tadeusz Zdancewicz
VII
Przedstawione w poprzedniej części a r t y k u ł u ustalenie ludowego c h a r a k t e r u
etymologii n a z w y Suwałki przekazanej n a m przez A. Połujańskiego w y m a g a jeszcze
ustosunkowania się do związanych z nią pewnych faktów pozajęzykowych. Chodzi
m i mianowicie o p r ó b ę wyjaśnienia przyczyn wywołujących powstawanie tego typu
etymologii i legend oraz w p ł y w u tych przyczyn na kształt i treść związanych z n i m i
etymologii i legend.
Szczęśliwym zbiegiem okoliczności etymologia i legenda dotycząca Suwałk nie
jest jedyną etymologią przekazaną n a m przez A.Połujańskiego w jego Wędrówkach
po guberni augustowskiej... Praca ta zawiera jeszcze dwie etymologie i legendy doty
czące n a z w i początków miasta Sejny i e r e m u kamedulskiego na wyspie jeziora Wi
gry. Daje to n a m b a r d z o interesujący i p o m o c n y w rozwiązaniu postawionego tutaj
zagadnienia materiał porównawczy. Także te dwie etymologie dotyczące Sejn i Wi
gier mają charakter etymologii ludowych i nie mają nic wspólnego z ustaleniami na
u k o w y m i dotyczącymi p o c h o d z e n i a i znaczenia n a z w Sejny [Zdancewicz 1963, 236;
Nalepa 1969,189-190] i Wigry [Falk 1941, 54-60; Nalepa 1967,109-112].
W o d r ó ż n i e n i u od etymologii n a z w y Suwałki, przy której A. Połujański zupeł
nie nie informuje, skąd zaczerpnął wiadomości o niej, przy etymologii i legendzie
dotyczącej n a z w y Wigry podaje, że a u t o r a m i jej byli k a m e d u l i wigierscy [Połujański
1859, 155; Wiśniewski 1963, 16 i przypis 18], natomiast przy etymologii i legendzie
n a z w y Sejny powołuje się na p o d a n i e ludu miejscowego [Połujański 1859, 267; W i ś
niewski 1963, 15, przypis 10].
W związku z t y m o s t a t n i m należy stanowczo zaprzeczyć, jakoby twórcą ety
mologii ludowych i legend o początkach miast Sejny, a chyba także Suwałki, mógł
być lud. Już w 1989 r. stwierdziłem, że ludność wiejska nazywa obiekty fizjograficz
ne tylko z konieczności orientacji w terenie przy działalności gospodarczej, n a t o
miast informacje o znaczeniu n a z w tych obiektów, czyli etymologie tych nazw, peł
nią w t y m w y p a d k u rolę całkowicie drugorzędną, niemal żadną. D o w o d e m tego jest
fakt u t r z y m y w a n i a się stosunkowo głęboko na terenach polskich n a z w litewskich
czy innych bałtyckich, czy w ogóle obcych, których znaczenia ludność polska obec
nie zupełnie nie r o z u m i e [Zdancewicz 1989, 102-103]. Stwierdzenie to odnosi się
w r ó w n y m stopniu tak d o n a z w terenowych jak i miejscowych.
Jeżeli z d a m y sobie jeszcze dodatkowo sprawę z faktu, że lud sprzed 300 - 500
lat nie u m i a ł czytać ani pisać i w konsekwencji był pozbawiony dostępu d o jakich
kolwiek źródeł pisanych, w t y m także d o źródeł historycznych, d o c h o d z i m y nie
u c h r o n n i e do wniosku, że nie był on zdolny intelektualnie do tworzenia wymagają
cych, szerszych - w t y m i historycznych - wiadomości, etymologii i legend.
W świetle powiedzianego wyżej etymologia n a z w y Sejny i legenda o począt
kach tego miasta nie jest w y t w o r e m ludu, lecz przechowała się tylko w jego p a m i ę -
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 27
ci do czasów A. Połujańskiego. To s a m o dotyczy także statusu społecznego twórców
etymologii n a z w y Suwałki i, chociaż może w mniejszym stopniu, legendy o począt
kach tego miasta. Stworzyć te etymologie i większość wymagających wiadomości
historycznych legend mogli jedynie ludzie stosunkowo wykształceni - w w y p a d k u
Wigier, j a k podaje A. Połujański, sami k a m e d u l i wigierscy, w w y p a d k u Sejn, według
m n i e - d o m i n i k a n i e sejneńscy i ci sami także, jak zobaczymy niżej, najprawdopo
dobniej w w y p a d k u Suwałk. Etymologie te niesłusznie więc nazywa się ludowymi
i p o w i n n o się określać je t e r m i n e m „nienaukowe". Za słusznością takiego określe
nia zdają się przemawiać także przedstawione poniżej fakty dotyczące trzech suwal
skich etymologii i legend podawanych przez A.Połujańskiego.
Za najwcześniejszą i jednocześnie najbardziej udaną i dla tych p o w o d ó w naj
ważniejszą z nich u w a ż a m etymologię n a z w y Sejny i legendę stanowiącą jej podsta
wę. Późniejszymi w s t o s u n k u d o niej są etymologie Wigier i Suwałk. Są one chociaż
w różny sposób, związane bądź z samą etymologią n a z w y Sejny, bądź ze środowi
skiem d o m i n i k a n ó w sejneńskich. Dlatego omówienie r o z p o c z y n a m od etymologii
i legendy n a z w y miasta Sejny i im poświęcam najwięcej miejsca i uwagi.
W odniesieniu do etymologii nazwy Sejny i legendy z nią związanej A. Połujański,
jak już wspomniałem, powołuje się na podanie ludu miejscowego. Według m n i e ozna
cza to tylko tyle, że lud prawdopodobnie do czasów A. Połujańskiego tę etymologię i le
gendę przechował, ale nie oznacza to zupełnie, że lud był jej twórcą. Wręcz przeciwnie,
twórcami tej etymologii, a szczególnie legendy, musieli być ludzie wykształceni, znający
historię i stosunki społeczne i gospodarcze panujące wówczas na Suwalszczyźnie, a na
wet w całym Wielkim Księstwie Litewskim i umiejący te wiadomości do swych celów
wykorzystać. W świetle tego stwierdzenia zainteresowanymi i zdolnymi do stworzenia
etymologii nazwy Sejny i legendy z nią związanej mogli być tylko dominikanie sejneń
scy, członkowie przywiązującego wielką wagę do gruntownego wykształcenia zako
nu kaznodziejskiego2 0
. W klasztorze dominikanów w Sejnach mieściło się także jedno
z ważniejszych w Wielkim Księstwie Litewskim kaznodziejskich studiów d o m i n i k a ń
skich [Wiśniewski 1963,123], znać więc oni musieli doskonale język litewski.
D o m i n i k a n i e zostali sprowadzeni d o Sejn, jak już p o d a ł e m na początku III czę
ści artykułu, z W i l n a w 1602 r. przez Jerzego Grodzińskiego, pochodzącego ze wsi
G r o d n o w powiecie łęczyckim, leśniczego przełomskiego i starosty przeroślskiego
na Suwalszczyźnie i płotelskiego na Ż m u d z i (miasteczko Płotele, lit. Plateliai, rejon
Plungė). J. Grodziński nie mając potomstwa w y w i a n o w a ł d o m i n i k a n ó w w znacz
ne dobra, w t y m w założone przez siebie miasto Sejny, noszące przez pewien czas
na jego cześć nazwę Juriewo, zastrzegając dla siebie i dla żony jedynie dożywotnie
mieszkanie i używanie dóbr [Wiśniewski 1963,86-88]. Przez 65 lat d o m i n i k a n i e sej
neńscy byli j e d y n y m klasztorem na ówczesnej Suwalszczyźnie, a więc i j e d y n y m od
biorcą donacji od okolicznego rycerstwa i uprzywilejowanym p a r t n e r e m d o korzyści
z wielorakich dochodowych możliwości (np. z zastawów na pożyczki pieniężne), ja
kie dawały otaczające ich dobra puszcze królewskie. Ten komfortowy dla klasztoru
2g Tadeusz Zdancewicz
w Sejnach stan zmienił się d i a m e t r a l n i e w 1667 г., kiedy w odległych od Sejn zale
dwie o 18 k m Wigrach zostali osadzeni k a m e d u l i z olbrzymim n a d a n i e m obszarów
puszczańskich na terenach leśnictw Przełomskiego i Perstuńskiego. Wytworzył się
wówczas stan, w k t ó r y m granice dóbr d o m i n i k a ń s k i c h i kamedulskich stykały się,
zazębiały i przenikały się wzajemnie [Wiśniewski 1963, 87-89,170]2 1
.
W tej nowej sytuacji d o m i n i k a n i e , którzy wydali olbrzymie sumy, pochodzą
ce głównie z donacji, na budowę ukończonego już kościoła klasztornego, k o n s e k r o
wanego w 1632 r. p o d wezwaniem Najświętszej Marii Panny, św. Jerzego i św. Jacka,
i nieukończonego jeszcze klasztoru, starali się u t r z y m a ć możliwie jak największe
d o c h o d y potrzebne przede wszystkim na podniesienie popadającego w r u i n ę miasta
[Wiśniewski 1963, 89-90]. O b o k drogi prawnej (wspomniany już nie rozstrzygnię
ty d o końca Rzeczypospolitej proces o 36 włók puszczy) postanowili podnieść pre
stiż Sejn tworząc najprawdopodobniej gdzieś na przełomie trzeciej i czwartej ćwierci
XVII w. nienaukową etymologię ich nazwy, brzmiącej p o litewsku Seinai, w y w o d z ą c
ją o d litewskiego rzeczownika pospolitego senis 'starzec', m i a n o w n i k l m seniai 'star
cy' i legendę o wielkiej starożytności tego liczącego wówczas zaledwie około 7 0 - 8 0
lat miasta. W e d ł u g legendy starcami, od których miała wywodzić się nazwa miasta,
byli trzej zwycięscy rycerze, weterani bitwy p o d G r u n w a l d e m w 1410 r. W ten spo
sób początki Sejn legenda lokalizuje w drugiej ćwierci XV w. Jest to o p o n a d półtora
wieku wcześniej od faktycznego założenia miasta Sejny (Juriewo) przez J. G r u d z i ń
skiego i około 100 lat wcześniej od początków jakiegokolwiek osadnictwa na tych te
renach (założenie d w o r u Wysokie Sejny) [Wiśniewski 1963, 60-62].
M o ż n a wysunąć także wiarygodne przypuszczenie, że d o m i n i k a n i e pragnąc
przyciągnąć i pozyskać donatorów ich klasztoru, k t ó r y m i było zamieszkujące Su-
walszczyznę i przylegające d o niej tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego rycerstwo,
postanowili stworzyć w Sejnach ośrodek szczególnego lokalnego k u l t u św. Jerzego,
patrona nie tylko J. Grodzińskiego, ale świętego czczonego w c a ł y m W i e l k i m Księ
stwie Litewskim jako patrona całego rycerstwa litewskiego. Stąd trzej starcy, którzy
mieli dać początek o s a d n i c t w u w Sejnach, według legendy byli rycerzami.
Jednocześnie z pewnością leżało w interesie dominikanów, żeby stworzoną przez
nich etymologię nazwy Sejny, a szczególnie związaną z nią legendę, jak najszerzej rozpro
pagować. Można to było czynić nawet z ambony. Wystarczyło bowiem owych rycerzy,
rzekomych założycieli pierwszej osady dającej później początek miastu Sejny, wyposażyć
w odpowiednie, obok męstwa i patriotyzmu, dodatnie cechy moralne, żeby dawać ich
jako godny naśladowania przykład. Mogło to trwać, oczywiście przy odpowiednich oko
licznościach i okazjach, jak np. doroczne święta i odpusty, przez długi okres czasu, może
nawet do kasaty klasztoru dominikanów w Sejnach w 1804 r. [Wiśniewski 1963,181]. Tą
drogą stworzona przez dominikanów etymologia nazwy Sejny i legenda o starcach - ry
cerzach mogła przejść do ludu, przetrwać w jego pamięci do czasów A. Połujańskiego.
Przechodząc d o omówienia etymologii n a z w y Wigry należy podkreślić, że we
d ł u g słusznej opinii A. Połujańskiego jej twórcami byli sami k a m e d u l i wigierscy,
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 29
którzy nazwę tę brzmiącą p o litewsku Vygrai wywiedli od litewskiego rzeczownika
pospolitego vyras 'mąż', m i a n o w n i k lm vyrai 'mężowie'. D o tej etymologii stworzyli
oni legendę, według której ci mężowie byli pustelnikami, a erem w Wigrach w p o
staci pustelni miał istnieć już od końca X I V w., czyli o około pół wieku wcześniej
niż legendarne początki Sejn. A. Połujański sądzi, że k a m e d u l i wigierscy stworzy
li tę etymologię i legendę dopiero w XVIII w., kiedy u r z ę d n i c y królewscy wysunęli
wątpliwości co do wiarygodności ich fundacji. O b o k przedstawionych przez k a m e
dułów d o k u m e n t ó w miała ona służyć jako d o d a t k o w y dowód prawdziwości całego
nadania Jana Kazimierza [Połujański 1859, 155; Wiśniewski 1963,16].
Przytoczona opinia A. Połujańskiego pozwala ustalić przypuszczalny czas powsta
nia etymologii nazwy Wigry i legendy z nią związanej. Mogło to nastąpić rzeczywiście
na początku XVIII w. w czasie toczącego się sporu majątkowego między królem Augu
stem II Mocnym i kamedułami. Jak podałem w III części artykułu, spór ten skończył się
w 1715 r. odebraniem kamedułom zakwestionowanej części dóbr, więc stworzenie ety
mologii, a przede wszystkim legendy, po t y m czasie stało się bezprzedmiotowe. Omówio
ne fakty świadczą, że etymologia i legenda dotycząca Wigier jest niewątpliwie późniejsza
od etymologii i legendy sejneńskiej. Ze względu na identyczną niemal konstrukcję obu
etymologii i legend można z wielkim prawdopodobieństwem podejrzewać, że etymolo
gia i legenda dotycząca Wigier była wzorowana na etymologii i legendzie sejneńskiej.
W odróżnieniu od omówionych wyżej etymologii i legend dotyczących Sejn
i Wigier, gdzie A. Połujański p o d a ł źródła, z których je poznał, przy najbardziej nas
tutaj interesującej etymologii n a z w y Suwałki i związanej z nią legendy, d o których
omówienia obecnie przechodzę, nie w s p o m n i a ł a n i słowem, skąd zaczerpnął poda
wane przez siebie wiadomości.
Pod względem konstrukcji etymologia n a z w y Suwałki j a k i legenda z tą na
zwą związana na pierwszy rzut oka nie różni się o d etymologii i legend dotyczących
nazw Sejny i Wigry. Przy uważniejszym j e d n a k przyjrzeniu się stwierdzamy wystę
pujące m i ę d z y t y m i etymologiami i legendami, tj. między etymologią i legendą d o
tyczącą Suwałk z jednej strony i etymologiami i legendami dotyczącymi Sejn i Wi
gier z drugiej strony, trzy zasadnicze różnice.
Pierwsza z nich polega na t y m , że podstawami etymologii nazw Sejny i Wigry są
bliskie t y m nazwom p o d względem brzmienia formy litewskich rzeczowników, nato
miast podstawą etymologii nazwy Su wałki jest forma litewskiego imiesłowu przeszłe
go czynnego dość odległa p o d względem brzmienia i budowy od nazwy etymologizo
wanej. Te różnice pomiędzy podstawą etymologii i nazwą etymolog) zowaną w odnie
sieniu do Suwałk zostały szczegółowo omówione w części VI obecnego artykułu.
Druga różnica dotyczy statusu społecznego osób występujących w legendach
dotyczących początków Sejn i Wigier z jednej i Suwałk z drugiej strony. W legendach
dotyczących początków Sejn i Wigier są to osoby o statusie społecznym pozytyw
n y m (rycerze, pustelnicy), w legendzie dotyczącej Suwałk są to osoby o statusie spo
łecznym negatywnym (włóczęgi).
30 Tadeusz Zdancewicz
Trzecią różnicą, m o i m zdaniem bardzo istotną dla ustalenia autorstwa etymolo
gii n a z w y Suwałki i potwierdzenia nienaukowego charakteru tej etymologii, jest różni
ca znaczeniowa pomiędzy podstawami etymologii a podstawami legend. Otóż różnica
ta istnieje przy etymologiach i legendach dotyczących nazw Sejny i Wigry, gdzie pod
stawami etymologii sa litewskie rzeczowniki seniai 'starcy' i vyrai 'mężowie', a podsta
w a m i legend są rycerze i pustelnicy, nie m a tej różnicy natomiast przy podstawie ety
mologii i podstawie legendy dotyczącej n a z w y Suwałki, gdzie podstawą zarówno ety
mologii jak i legendy jest przekształcony litewski imiesłów susiwiłkaj 'włóczęgi'.
Wskazuje to niedwuznacznie, że autor etymologii i legendy dotyczącej Suwałk
z jakichś powodów ze zróżnicowania znaczeniowego podstawy etymologii i podsta
wy legendy zrezygnował, chociaż mógł to uczynić zarówno w k i e r u n k u p o z y t y w n y m
(pielgrzymi, pątnicy) jak i negatywnym (żebracy, złodzieje, rozbójnicy). Dowodzi to,
że autorowi etymologii n a z w y Suwałki i legendy z nią związanej z jakichś względów
zależało z jednej strony na negatywnym statusie społecznym osób w legendzie wystę
pujących, nota bene według legendy pierwszych mieszkańców Suwałk, ale także wo
lał, m o ż e dla uprawdopodobnienia legendy, żeby status ten nie był negatywny w stop
niu rażącym. Wszystko to świadczy o i n s t r u m e n t a l n y m traktowaniu etymologii na
zwy Suwałki przez jej autora, podobnie zresztą jak i dwóch pozostałych etymologii
suwalskich n a z w Sejny i Wigry, czyli o jej n i e n a u k o w y m charakterze.
Stwierdzenia powyższe w sposób oczywisty wykluczają k a m e d u ł ó w wigier
skich, założycieli wsi Suwałki, jako możliwych autorów przekazanej przez A. Połu
jańskiego etymologii tej n a z w y i legendy z nią związanej. Kameduli byli, jak poka
załem to w III części a r t y k u ł u , wytrawną i zaprawioną w walce o swoje dobra stro
ną i zbyt d o b r y m i tych dóbr g o s p o d a r z a m i , żeby nowo założonej wsi, mającej przy
ciągać t r u d n y c h wówczas d o pozyskania osadników [Wiśniewski 1963, 168] mieli
n a d a ć nazwę degradującą tych o s a d n i k ó w do ówczesnego m a r g i n e s u społecznego.
Przecież d o n a d a n i a nowo założonej wsi n a z w y Suwałki nic ich nie zmuszało. Gdyby
widzieli w tej nazwie znaczenie społecznie negatywne, stało do ich dyspozycji wiele
innych n a z w p o d t y m względem obojętnych lub pozytywnych. Uświadomienie tego
faktu, obok przybliżenia nas do ustalenia potencjalnego autora etymologii i legendy,
znowu świadczy dobitnie o n i e n a u k o w y m charakterze etymologii n a z w y Suwałki
w wersji przekazanej przez A. Połujańskiego.
Jako jedyni więc zainteresowani w stworzeniu negatywnej etymologii n a z w y
Suwałki i związanej z nią legendy pozostają d o m i n i k a n i e sejneńscy. Jak j u ż zwróci
łem uwagę w tej części a r t y k u ł u , w w y n i k u dokonanego przez nich olbrzymiego wy
siłku inwestycyjnego związanego z budową kościoła klasztornego i klasztoru s a m o
miasto Sejny p o p a d ł o w głęboką r u i n ę . Sejny były wtedy, jak pisze J. Wiśniewski,
„maleńką mieściną" [Wiśniewski 1963, 123, przypis 587, 182-183]. Stan ten p o m i
m o czynionych przez d o m i n i k a n ó w znacznych wysiłków utrzymywał się do koń
ca XVII i w znacznej części XVIII w.2 2
, kiedy założona przez k a m e d u ł ó w w latach
1682-1690 wieś Suwałki rozwijała się intensywnie i w 1720 r. otrzymała prawa miej-
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 3 \
* * *
Kiedy a r t y k u ł był już ukończony, dowiedziałem się z recenzji A. Cieślikowej
(Język Polski, r. LXXXIV (2004), s. 42-47) o ukazaniu się książki Marii Malec pt.
Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa 2003. Publikacja ta na
s. 231 zawiera hasło „Suwałki".
Zgodnie z p o p u l a r n o n a u k o w y m charakterem opracowania autorka w odnie
sieniu do etymologii n a z w y Suwałki referuje stan wiedzy przedstawiony przez S. Ro-
sponda w jego Słowniku etymologicznym miast i gmin PRL, Wrocław 1984. Do p o
glądów S. Rosponda ustosunkowałem się w IV części a r t y k u ł u .
Autorka nie pomija także etymologii nazwy Suwałki w wersji przekazanej przez
A. Połujańskiego. Istotnym w p r o w a d z o n y m tutaj przez autorkę n o v u m jest ustalę-
skie. Jednak p o uzyskaniu statusu miasta także Suwałki, p o m i m o że były około dwa
razy większe od Sejn, p o d r z ą d a m i k a m e d u ł ó w rozwijały się słabo i do końca Rze
czypospolitej pozostały m a ł y m miasteczkiem2 3
.
Z przedstawionego wyżej w y n i k a , że obok ogólnych złych stosunków p o m i ę
dzy d w o m a klasztorami, główną przyczyną stworzenia przez d o m i n i k a n ó w nega
tywnej etymologii n a z w y Suwałki była ich obawa przed pojawiającym się i szybko
zdobywającym status miasta k o n k u r e n t e m dla Sejn.
Na zakończenie należy jeszcze zwrócić uwagę, że dowodów na niezgodność ety
mologii wywodzącej nazwę Suwałki od litewskiego wyrazu susiwiłkaj z etymologią
naukową tej nazwy dostarcza nieoczekiwanie sam A. Połujański. Mianowicie, przy
uważniejszym wczytaniu się w cytowany już w części III obecnego artykułu dotyczą
cy Suwałk urywek tekstu z „Wędrówek p o guberni augustowskiej..." stwierdzamy,
że A. Połujański pisze w sposób następujący: „Wśród tej posiadłości... osiadło kil
ku wędrownych Litwinów, których ziomkowie nazwali susiwiłkaj, co znaczy w języ
ku polskim włóczęgi; m i a n o to za kamedułów spolszczono na Suwflf&flWlaściwem
było wówczas to przepolszczenie, b o większą część nowej wsi składali dworscy lu
dzie kamedulscy z Mazowsza i Podlasia przybyli" [Połujański 1859, 217-218]. Nato
miast w oznaczonym gwiazdką i nawiasem przypisie do nazwy Suwałki na dole s. 217
A. Połujański podaje: „Takich włóczęgów osady są w głębszej Litwie, jak np. p o d Wił-
kowyszkami wieś Suwałki i w gminie Dobrowola oraz w kilku innych miejscach"
[Połujański 1859,217]. A. Połujański nie podaje jednak, dlaczego na tamtych terenach
ze zdecydowaną przewagą ludności litewskiej nie utrzymała się uważana przez niego
za pierwotną i poprawną postać litewska tych nazw w brzmieniu *Susivilkai. Dowodzi
to faktu, że n a z w y miejscowe brzmiące p o litewsku Suvaikai, po polsku Suwałki nigdy
ani na terenie Suwalszczyzny, ani „w głębszej Litwie" przez stadium *Susivilkai nie
przechodziły. Potwierdza to także ogólnolitewska nazwa Suvalkija oznaczająca tereny
leżące na południe i zachód od łuku Niemna [SEMiG 377].
32 Tadeusz Zdancewicz
nie przez nią litewskiej formy m i a n o w n i k a lp w postaci *Su (si) vilkis 'ten, który
się włóczy' do przekazanej przez A. Połujańskiego formy m i a n o w n i k a l m susiwiłkaj
'włóczęgi' oraz zmodyfikowanie tej ostatniej d o postaci *Su (si) vilkai 'włóczący się,
włóczędzy'. O słusznym u z n a n i u przez autorkę obu powyższych form za imiesłowy
m o ż e m y wnosić tylko na podstawie podawanych przy nich znaczeń.
Należy stwierdzić, że autorka ustaliła właściwą formę mianownika liczby pojedyn
czej rodzaju męskiego litewskiego gwarowego (występującego w południowoauksztajckiej
gwarze Dzuków) imiesłowu przeszłego czynnego od czasownika zwrotnego susivilkti
'włóczyć się, zwłóczyć się', który stanowi rzeczywiście formę wyjściową dla podawanego
przez A. Połujańskiego za podstawę etymologii nazwy Suwałki wyrazu susiwiłkaj.
Jednocześnie przy rekonstrukcji form litewskich tego imiesłowu i prognozowa
niu zmian, jakie w n i m miały doprowadzić do litewskiej postaci Suvalkai i polskiej Su
wałki autorka nie ustrzegła się od popełnienia trzech następujących błędów: 1. W p r o
wadziła przycisk (gravis) na przedrostku imiesłowu zamiast intonacji cyrkumflekso-
wej na jego rdzeniu. 2. Bezzasadnie dopuszcza (wyrażoną przez wprowadzenie na
wiasów) możliwość elipsy zaimka zwrotnego -si-, jednego z podstawowych nośników
znaczenia tego imiesłowu. 3. Podała niewłaściwą końcówkę m i a n o w n i k a liczby m n o
giej imiesłowu przeszłego czynnego w postaci -ai-, która nie odpowiada ani końcówce
gwarowej (susivilkį), ani ogólnolitewskiej {susivilkį) tego przypadka.
Moją interpretację przekazanej przez A. Połujańskiego wersji etymologii na
zwy Suwałki przedstawiłem w VI części artykułu.
O p r ó c z powyższych zastrzeżeń nasuwają się jeszcze dwie uwagi n a t u r y niejęzy-
koznawczej: 1. W b r e w twierdzeniu autorki Suwałki nie są siedzibą władz wojewódz
kich już od 1 stycznia 2000 г., czyli od daty utworzenia województwa podlaskiego.
2. P o d a n a przez autorkę lokalizacja wsi Suvalkai „w d a w n y m powiecie wołkowy-
s k i m " kojarzy się współczesnemu czytelnikowi z Wołkowyskiem na Białorusi, nie
z Wiłkowyszkami lub Wyłkowyszkami (lit. Vilkaviškis) leżącymi na t e r y t o r i u m Li
t w y południowo-zachodniej w odległości około 30 k m od granicy z Polską.
PRZYPISY
1
Większość moich stwierdzeń, szczególnie w części II i III obecnego artykułu, opiera się
na danych zawartych w trzech wymienionych dotychczas szczegółowych opracowaniach hi
storii osadnictwa Suwalszczyzny Jerzego Wiśniewskiego [Wiśniewski 1963,1965,1967]. Jed
nak ze względu na konieczność zachowania właściwych proporcji między częścią historycz
ną i ściśle językoznawczą artykułu powołuję się na nie tylko przy zagadnieniach szczególnie
ważnych lub wymagających zasygnalizowania zawartego w opracowaniach J. Wiśniewskiego
obszernego materiału faktycznego.
2
Trasę Wielkiej Drogi Okmińskiej pokazuje mapa w pracy [Wiśniewski 1965, mapa
80/81].
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 33
3
W przypisach 520 i 651J. Wiśniewski wyraża uzasadnione, ale według niego wymaga
jące zbadania, przypuszczenie, że dokumenty nadania Jana Kazimierza odnośnie do wiel
kości nadanych kamedułom obszarów puszczańskich zostały przez nich sfałszowane [Wiś
niewski 1963,112-113,135].
4
Por. przypis 3.
5
J. Wiśniewski na s. 181 wyżej wymienionej pracy podaje, że kameduli po cofnięciu
większości nadania Jana Kazimierza pozostałą część tego nadania utrzymali do końca Rze
czypospolitej, to jest do zajęcia Suwalszczyzny przez Prusaków już w 1794 r. i konfiskaty
przez nich dóbr kościelnych, w tym oczywiście i kamedulskich, w 1796 r. Sam erem kamedu
łów w Wigrach uległ kasacie w 1800 r. [Wiśniewski 1963, 181]. Zakonników przeniesiono do
Bielan pod Warszawą [Kochanowski 1965,151].
6
Nazwisko Połujański występuje na Białorusi i w północno-wschodniej części Litwy. Po
chodzi ono od imienia Połujan, które jest z kolei przekształceniem pod wpływem etymolo
gii ludowej imienia Polijan pochodzenia greckiego, którego pierwszy człon poli znaczy 'wie
le, wielce, bardzo', drugi człon ainł znaczy 'chwała, sława' [Взрыла 1966,177; СРЛИ 180-181;
LPŽII, 379,489,491].
7
Wnikliwą charakterystykę publikacji A. Połujańskiego wraz z omówieniem jego naj
ważniejszych błędów przedstawił J. Wiśniewski [Wiśniewski 1963, 14-16; 1965,52-53].
8
Lietuvos apgyventos vietos, pirmojo visuotinojo Lietuvos gyventojų 1923 m. surašy
mo duomenys, Centralinis statistikos biuras, Kaunas 1925, s. 128; N o r e i k a Z i g m u n t a s ,
S t r a v i n s k a s V i n c e n t a s , Lietuvos TSR administracinio - teritorinio suskirstymo žinynas,
I dalis, Vilnius 1974, s. 156, 338; II dalis, Vilnius 1976, s. 295.
9
Koniec Jaćwieży - rok 1283, założenie wsi Suwałki - lata 1682-1690.
1 0
S. Rospond zrekonstruował nazwę wsi Suwałki jako staropruskie *San-vylka łącząc jej
człon pierwszy su- ze stprus. przedrostkiem san-, któremu odpowiada pol. są-, błrs. su-, nato
miast człon drugi (rdzeń) -wałk- ze stprus. rdzeniem vylk- mającym oboczność apofoniczną
w postaci valk-, któremu w języku litewskim odpowiada mający identyczną oboczność apofo
niczną rdzeń w czasowniku vilkti 'ciągnąć, wlec' [SEMiG 377-378]. Jednak S. Rospond nie za
uważył, że w znanym jemu nazewnictwie staropruskim przedrostek san- nie występuje nigdy
w łączności z rdzeniem -valk-, tylko z innymi rdzeniami (S. Rospond podaje tylko: Sambrad,
Sanstangen, Santaka) i oczywiście odwrotnie rdzeń -valk- występuje w łączności tylko z in
nymi niż san- przedrostkami (S. Rospond podaje tylko: Perwałk, Perwołki, Priwałki). Stan
ten jest związany ze znaczeniem czasownika vilkti, co wykazała w swojej monografii Roza
lia Przybytek s.v. Parwółki [Przybytek 1993, 202]. W tym świetle S. Rospond błędnie łączy
z litewskim czasownikiem vilkti także łotewski rzeczownik valks (nadając mu jednocześnie
błędną postać valkä) 'płynąca rzeczułka, nisko położone moczarowate miejsce', gdyż należy
on, jak zobaczymy niżej, do innego gniazda etymologicznego niż czasownik vilkti i pochod
ne od niego wyrazy z obocznością apofoniczną.
1 1
Nie wymieniają prac z podejrzeniami o jaćwieskie pochodzenie nazwy Suwałki ob
szerne bibliografie poświęcone bądź wyłącznie Jaćwieży, bądź bibliografie ogólne zawiera
jące jednak wyodrębniony dział onomastyczny [Matelska, Pochodowicz-Maj 1985; Biblio
grafia regionu białostockiego 1964-1995; Ванагас 1976]. Wręcz przeciwnie, czołowy badacz
nazewniczych reliktów jaćwieskich na Suwalszczyźnie Knut Olof Falk uważa Suwałki za
nazwę wyraźnie litewską [Falk 1970, 4-5]. Także Jan Safarewicz w oparciu o materiał ono-
34 Tadeusz Zdancewicz
mastyczny z terenu Litwy uważa, że nazwa miasta Suwałki „co najmniej m o ż e być istotnie
litewska" [Safarewicz 1981, 25].
1 2
Fakt występowania przyimka sit i przedrostka su- w języku litewskim i związane z tym
litewskie pochodzenie przedrostka su- w nazwie Suwałki nie wymaga przyjmowanego przez
S. Rosponda pośrednictwa polskiego i białoruskiego przy przekształceniu przyjmowane
go przez tego ostatniego stprus. przedrostka san- w su- w tej nazwie. Zresztą przedrostek
san- w postaciach obocznych sä-, sam-, san- występuje także w języku litewskim [LEW II,
753-754; Otrębski 1956, 341-342].
1 3
Jest to deminutivum od valkä.
1 4
Rejon (lit. rajonas) jest litewską jednostką administracyjną odpowiadającą polskiemu
powiatowi.
1 5
Staw ten istnieje do dzisiaj. Od stanu pierwotnego uległ on znacznym zmianom i mo
dyfikacjom. Stan z 1884 r. przedstawia plan Suwałk [Czapska 1965, 214]. Według stanu
z końca lat dwudziestych XX w. staw ten jest widoczny na mapce tarasów górnej Hańczy
w obrębie i okolicach Suwałk [Pietkiewicz 1928, 188-190; Trzebiński 1965, 182]. Stan z po
czątku lat 60-tych XX w. przedstawia plan Suwałk [Trzebiński 1965, plan 176/177]. Jedno
cześnie z lokacją miasta Suwałki zbudowano na lewym brzegu Czarnej Hańczy przy dro
dze do Augustowa młyn wodny i przez budowę tamy dostosowano rzekę i oczywiście staw
do jego napędu [Trzebiński 1965, 183]. Młyn ten wspomina także A. Połujański [Połujań
ski 1859,124]. Młyn istniał bardzo długo, chyba nawet w pierwszych dziesiątkach lat XX w.
Obecnie staw bardzo powiększony i uporządkowany wchodzi w skład miejskiego zespołu
rekreacyjnego Arkadia.
1 6
Aleksander Vanagas podaje jeden wypadek wystąpienia litewskiego terminu geogra
ficznego valkä w funkcji nazwy jeziora [LHEŽ 361].
1 7
Zaznaczam, że tom XIX LKŽ wyszedł w 1999 г., czyli już po ogłoszeniu interesujących
nas tutaj prac zarówno K. Rymuta jak i S.Rosponda.
1 8
Wiele informacji dotyczących różnic aspektowych i temporalnych pomiędzy języ
kiem litewskim i polskim zawiera praca Romana Roszki [Roszko 2004,168-169,174-176,182,
202-204,233-234,239,260-261,264].
1 9
Tutaj należy także wyjaśnić, że w języku litewskim samogłoski nosowe utraciły noso-
wość w przeszłości historycznej i tylko tradycyjnie jest ona oznaczana na piśmie. W rzeczy
wistości samogłoski oznaczane współcześnie literami q, į, į, ų są wymawiane jako długie sa
mogłoski ustne, tj. ä, e, i, u.
2 0
W tradycji zakonu dominikanie mieli także wspaniały wzór i zachętę do tworzenia le
gend, dominikaninem był bowiem Jakub de Voragine, autor słynnego zbioru żywotów świę
tych Legenda aurea [NEP II 103; III, 117 s.v. Jacopo (Iacopo) de Voragine].
2 1
Dotyczyło to szczególnie należących do dominikanów licznych jezior, które znalazły się
teraz głęboko w granicach dóbr kamedulskich.
2 2
Sejny zaczęły się intensywniej rozwijać dopiero w ostatniej ćwierci XVIII w. [Wiśniew
ski 1963,168-169; Herbst 1963,223-230].
2 3
Intensywny rozwój Suwałk rozpoczął się dopiero po upadku Rzeczypospolitej za cza
sów panowania pruskiego w wyniku wybrania tego „małego kamedulskiego miasteczka" na
siedzibę władz nowo utworzonego przez Prusaków w 1797 r. wielkiego powiatu wigierskiego
obejmującego także Sejny i sięgającego od starej granicy pruskiej aż po Niemen [Wiśniewski
1963,182; Trzebiński 1965,191-192, 209].
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 35
SKRÓTY S Ł O W N I K Ó W I ECYKLOPEDII
EJO - Encyklopedia językoznawstwa ogólnego pod red. K. P o l a ń s k i e g o , wyd. II, Wroclaw
- Warszawa - Kraków 1999
LEW - E. F r a e n k e l , Litauisches etymologisches Wörterbuch, t. I-II, Heidelberg 1962
LHEŽ - A. V a n a g a s , Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius 1981
LKŽ - Lietuvių kalbos žodynas, t. I-XX, Vilnius 1941-2002
LLKŽ - A. K a l ė d a , B. K a l ė d i e n ė , M. N i e d z v i e c k a , Lietuvių - lenkų kalbų žodynas,
Vilnius 1991
LPŽ - A. V a n a g a s , Lietuvių pavardžių žodynas, t. I-II, Vilnius 1985-1989
NEP - Nowa encyklopedia powszechna, t. I-VI, Warszawa 1995-1997
NMP - K. R y m u t , Nazwy miast Polski, Wroclaw 1980
RLKŽ - V. B a r o n a s , V. G a l i n i s , Rusų - lietuvių kalbų žodynas, t. I-II, Vilnius 1967
SEMiG - S. R o s p o n d , Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984
SGKP - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I-XV, War
szawa 1880-1902
СРЛИ - H. А. П е т р о в с к и й , Словарь русских личных имен, Москва 1966
LITERATURA
Бальчиконис 1958 - Й. Б а л ь ч и к о н и с , Названия литовских населённых пунктов
образованные от названий рек и озер, Lingua Posnaniensis, t. VII, Poznań 1958,
s. 240-252.
Bibliografia regionu białostockiego 1964-1965 - Bibliografia regionu białostockiego, 1.1, Bia
łystok 1964, t. II, Warszawa 1971, t. III, Warszawa 1983, t. IV Warszawa 1992, t. V, Bia
łystok 1995.
Bipbma 1966 - M. B. Bipbina, Беларускаяантрапатмгя, Мшск 1966.
Būga 1958 - K. Būga, Rinktiniai raštai, 1.1, Vilnius 1958
Czapska 1965 - A. C z a p s k a , Architektura XIX wieku w Suwałkach, w: „Studia i materia
ły do dziejów Suwalszczyzny". Praca zbiorowa pod red. J. A n t o n i e w i c z a , Białystok
1965, s. 213-228.
Falk 1941 - K. O. Falk, Wody wigierskie i huciańskie. Studium toponomastyczne I, Uppsa
la 1941.
Falk 1970 - K. O. Falk, Wracamy tu każdego roku, Kontrasty, r. III, nr 6 (22), Białystok 1970,
s.4-5.
Grzegorczykowa, Puzynina 1979 - R. G r z e g o r c z y k o w a , J. P u z y n i n a , Słowotwórstwo
współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne rodzime, Warszawa 1979.
Herbst 1963 - S. H e r b s t , Analiza układu przestrzennego miasta Sejny, w: „Materiały do
dziejów ziemi sejneńskiej". Praca zbiorowa pod red. J. A n t o n i e w i c z a , Białystok 1963,
s. 223-230.
3 5 Tadeusz Zdancewicz
Kochanowski 1965 - W. K o c h a n o w s k i , Architektura zespołupokamedulskiego w Wigrach,
w: „Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny". Praca zbiorowa pod red. J. A n t o
n i e w i c z a , Białystok 1965, s. 139-174.
Matelska, Pochodowicz-Maj 1985 - J. M a t e l s k a , J. P o c h o d o w i c z - M a j , Bibliografia Jać
wieży (Materiały z lat 1945-1975), Białystok 1985.
Nalepa 1967 - J. N a l e p a , Wigry, nazwa największego jeziora Jaćwieży, Slavia Occidentalis,
t. 26, Poznań 1967, s. 109-112.
Nalepa 1969 - J. N a l e p a , Znaczenie jaćwięskiej nazwy „Sejny", Slavia Orientalis, r. 18, nr 2,
Warszawa 1969, s. 189-190.
Невская 1977 - Л. Г. Н е в с к а я , Балтийская географическая терминология, Москва 1977.
Otrębski 1956 - J. O t r ę b s k i , Gramatyka języka litewskiego, t. III, Warszawa 1956.
Otrębski 1958 - J. O t r ę b s k i , Gramatyka języka litewskiego, 1.1, Warszawa 1958.
Otrębski 1965 - J. O t r ę b s k i , Gramatyka języka litewskiego, t. II, Warszawa 1965.
Pietkiewicz 1928 - S. P i e t k i e w i c z , Pojezierze Suwalszczyzny zachodniej.Zarys morfologii
lodowcowej, Przegląd Geograficzny, t. 8 (1928), Warszawa 1928, s. 188-190.
Połujański 1859 - A. P o ł u j a ń s k i , Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym
odbyte, Warszawa 1859.
Prinz 1968 - J. P r i n z , Die Slavisierung baltischer und die Baltisierungslavischer Ortsnamen
im Gebiet des ehemaligen Gouvernements Suwałki, Wiesbaden 1968.
Przybytek 1993 - R. P r z y b y t e k , Ortsnamen baltischer Herkunft im südlichen Teil Ostpre-
ussens (Nazwy miejscowe pochodzenia bałtyckiego w południowej części Prus Wschod
nich), Stuttgart 1993.
Roszko 2004 - R. R o s z k o , Semantyczna kategoria określoności/nieokreśloności w języku li
tewskim (w zestawieniu z językiem polskim), Warszawa 2004.
Safarewicz 1981 - J. S a f a r e w i c z , Studia profesora Knuta Olofa Falka nad nazwami wód su
walskich, Rocznik Białostocki, t. XIV, Warszawa 1981, s. 21-27.
Trzebiński 1965 - W. T r z e b i ń s k i , Rozwój przestrzenny Suwałk od narodzin osady po okres
awansu na miasto wojewódzkie, [w:] „Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny".
Praca zbiorowa pod red. J. A n t o n i e w i c z a , Białystok 1965, s. 175-212.
Ванагас 1976 - А. В а н а г а с , К вопросу о языковыхятвяжскихреликтах в Литве (i dys
kusja z tym artykułem związana), Acta Baltico - Slavica, t. IX, Wrocław - Warszawa -
Kraków - Gdańsk 1976, s. 71-87.
Wiśniewski 1963 - J. W i ś n i e w s k i , Dzieje osadnictwa w powiecie sejneńskim od XV do XIX
wieku, w: „Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej". Praca zbiorowa pod red. J. A n t o
n i e w i c z a , Białystok 1963, s. 9-222.
Wiśniewski 1965 - J. W i ś n i e w s k i , Dzieje osadnictwa w powiecie suwalskim odXV dopoło-
wy XVII wieku, w: „Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny". Praca zbiorowa pod
red. J. A n t o n i e w i c z a , Białystok 1965, s. 51-138.
Wiśniewski 1967 - J. W i ś n i e w s k i , Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od XV do
końca XVIII wieku, w: „Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego". Praca
zbiorowa pod red. J. A n t o n i e w i c z a , Białystok 1967, s. 13-294.
Zdancewicz 1963 - T. Z d a n c e w i c z , Gwary powiatu sejneńskiego na tle procesów osadni
czych, w: „Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej". Praca zbiorowa pod red. J. A n t o
n i e w i c z a , Białystok 1963, s. 231-266.
Suwałki - pochodzenie i znaczenie nazwy 37
Zdancewicz 1989 - T. Z d a n c e w i c z , Nazwy terenowe i miejscowe z apelatywem geograficznym
biel na Suwalszczyźnie, w: „Studia językowe z Białostocczyzny. Onomastyka i historia języka".
Praca zbiorowa pod red. I. M a r y n i a k o w e j iE. Smułkowej, Warszawa 1989, s. 55-107.
Zinkevičius 1966 - Z. Z i n k e v i č i u s , Lietuvių dialektologija, Vilnius 1966
The establishment of the origin a n d the m e a n i n g of the n a m e of the principal
city in Suwałki Region is a difficult task. D u e to the history of this region, the investi
gator shall take into consideration that the n a m e s m a y originate from four languag
es: the jaćwieski, the Lithuanian, the Belarusian, a n d the Polish languages. There
fore, as regards the isolated n a m e s or n a m e s with a n imprecise semantic m e a n i n g
a n d morphological structure, the researcher shall take into consideration each of the
four above-mentioned opportunities of the origin of the said n a m e a n d only after
the elimination of three of t h e m , the researcher m a y establish the proper linguistic
source of the considered n a m e .
This being the case, the n a m e Suwałki is neither of Polish, nor Belarusian, nor
Jaćwieski origin. The n a m e Suwałki is of the Lithuanian origin. Originally, it was the
name of the village established on the southern-western border of the then Lithuanian
linguistic area in 1682-1690. Due to the above, the said name is connected with the names
of villages located on the territory of Lithuania and in the light of Lithuanian linguistic
facts it has a transparent structure and a clear-cut meaning. The name consists of the
prefix su- and the stem -valk-. The Lithuanian prefix su- has a meaning of location "at",
"near"; the stem -valk- occurs in the general Lithuanian noun valkä which here has a geo
graphical meaning "a tiny, small river, a d a m p and swamp place". The name of Suwałki
means the "locality located near the d a m p and swamp place" or even "near the lake."
The article presents the folklore n a t u r e of the etymology according to which
the n a m e of Suwałki allegedly originated from the Lithuanian word, susiwiłkaj, the
"vagabond". The said folklore n a t u r e was recorded by A. Połujański in 1859. The ar
ticle established the dialectal Lithuanian equivalent of this word.
Key words: the n a m e of Suwałki, etymology, new viewpoint/justification.
Słowa kluczowe: nazwa Suwałki, etymologia, nowe spojrzenie/uzasadnienie.
SKRÓTY
błrs. - białoruski
pol. - polski
lit. - litewski
stprus. - staropruski
SUMMARY
_________________
Tautos jėga ne jos narių vienodume, o vienybėje siekiant pagrindinio tikslo - Tautos klestėjimo.
|
|
Prisijungti
Registruotis
DUK
Ieškoti
Dalyvių sąrašas
